Upendra Pokharel

Yeti, a mysterious creature

2009-10-05T12:55:00.002+05:30

यती/अभmै रहस्य मै
खोजी नेपालदेखि पोल्यान्डसम्म
नया" दाबीपछि पनि हिममानव मिथकमै
उपेन्द्र पोखरेल
पोल्यान्डका २७ वष्र्ाीय फिल्म निर्माता पिटर कोवाल्स्कीले भदौ महिनाको दोस्रो साता त्यहा"को टेट्रा पहाडमा मिथकका रूपमा रहेको हिममानव यतीको भिडियो खिचेको दाबी गरे, जो इन्टरनेटमा समेत देख्न सकिन्छ । छुट्टी मनाउन टेट्रा पहाड पुगेका कोवाल्स्कीले खिचेको भिडियोमा एक अजंगको मान्छे हिउ"मा केही खोजिरहेको देखिन्छ । तर, कोवाल्स्की पनि उत्तm जीवको प्रस्ट तस्बिर लिनबाट त्यसरी नै चुकेका छन्‍, जसरी अहिलेसम्म यती देखेको दाबी गनर्ेहरू चुक्दै आएका छन्‍ । उनले भदौ १५ मा सार्वजनिक गरेको भिडियोमा मानव जस्तो जीवलार्इ प्रस्ट देख्न सकि"दैन । ठीक त्यही समयमा भदौ १३ मा नेपालस"ग सीमा जोडिएको तिब्बततफको हिमालमा स्थानीय बासिन्दाले तीन मिटर अग्लो हिममानव देखेको दाबी मात्र गरेका छैनन्‍, उसको लामो कपाल पनि वैज्ञानिकहरूको हात लागेको भनेका छन्‍ । चिनिया" वैज्ञानिकहरू अहिले स्थानीय बासिन्दाबाट प्राप्त कपालबाट रहस्य सुल्भmाउन लागिपरेका छन्‍, जसको डीएनए परीक्ष्ाण्ाका लागि प्रयोगशाला पुर्‍याइएको छ । चाइना न्युज अनलाइनका अनुसार, परीक्ष्ाण्ा सुरु गनर्ुअघि नै वैज्ञानिकहरूले उत्तm कपाल यसअघि पहिचान भएका हिमाली क्ष्ोत्रका कुनै जीवजन्तुको नभएको पुष्टि गरिसकेका छन्‍ । डीएनए परीक्ष्ाण्ाबाटै त्यसको रहस्य सुल्भmाउन सकिनेमा चिनिया" वैज्ञानिक विश्वस्त छन्‍ ।
यी दुवै घटनाले यतीका बारेमा वष्र्ाौंदेखिको रहस्यलार्इ फेरि एकपटक बहसमा ल्याइदिएको छ । कपाल यतीकै भएको पुष्टि चिनिया" वैज्ञानिकहरूले गरे भने शताब्दीयौ" लामो मानव रहस्य सुल्भिmने विश्वास गर्न सकिन्छ । तर, सन्‍ २००८ को जुलार्इ महिनामा लन्डनको प्रयोगशालामा गरिएको यस्तै प्रकारको डीएनए परीक्ष्ाण्ामा उत्तरपूर्वी भारतीय राज्य मेघालयबाट प्राप्त कपालको रहस्य भने अभmै सुल्भmेको छैन, जुन मेघालयको गारो पहाडबाट संकलन गरेर स्थानीय बासिन्दाले वैज्ञानिकहरूको जिम्मा लगाएका थिए । करिब १० फिट अग्लो र तीन सय किलो तौल भएको अनुमान गरिएको मानवजस्तै जीव गारो पहाडमा स्थानीय बासिन्दाले देखेको बताएका थिए । सन्‍ १९६० मा सर एडमन्ड हिलारीले डेस्मोन्ड डोइगस"ग मिलेर इनसाइक्लोपेडियाका लागि नेपालको हिमाली क्ष्ोत्रमा १० महिनासम्म यतीको खोजी अभियान सञ्चालन गरेका थिए । त्यसत्रmममा यतीको अस्तित्व पुष्टि गनर्े केही आधार फेला परेन । टि्रप(वायर क्यामेरा तथा इन्प्रmारेड फोटोग्राफीको सुविधासहितको उनीहरूको खोज अभियानले उच्च हिमाली क्ष्ोत्रमा बस्ने हिउ" चितुवालगायतका जीवजन्तु भने वैज्ञानिक नजरमा आए । यतिसम्म कि उनीहरूले संकलन गरेको छाला हिमाली घोरलको र टाउको हिमाली भालुको भएको पुष्टि वैज्ञानिक परीक्ष्ाण्ाबाट भएको थियो ।
लामो श ृंखला
यतीका बारेमा पहिलोपटक कोलकाताको एसियाटिक सोसाइटीको जर्नलमा सन्‍ १८३२ मा एक लेख प्रकाशित भएको थियो । बीएच हड्‍सन नामका पर्वतारोहीले नेपालको हिमाली क्ष्ोत्रको पदयात्राका त्रmममा आफ्‍ना सहयोगीहरूले मानवजस्तो भीमकाय जीव देखेको लेखमा उल्लेख गरेका थिए । हड्‍सन नै त्यस्ता पर्वतारोही हुन्‍, जसले यतीका बारेमा पहिलोपटक विवरण्ा सार्वजनिक गरे । सन्‍ १८८९ मा पनि नेपालको हिमाली क्ष्ोत्रमा पर्वतारोहीहरूले मानिसको भन्दा धेरै ठूलो मानव पाइताला फेला पारेको दाबी गरेका थिए । २०आै" शताब्दीको सुरुमा यतीका बारेमा धेरै कुरा सार्वजनिक भए, जब पश्चिमा देशका पर्वतारोहीहरू नेपालको हिमाली पदयात्रामा आउन थाले । यतीको अस्तित्व रहेको दाबी सन्‍ १९२५ मा ग्रीसको रोयल जोग्राफिक सोसाइटीका फोटोग्राफर एनए टोम्बाजीले गरे, जो बि्रटिस वातावरण्ाीय हिमाली क्ष्ोत्रको पदयात्रा टोलीमा सहभागी थिए । सगरमाथा क्ष्ोत्रमा आफ्‍नै आ"खाले यती देखेको उनले आफ्‍नो पुस्तक अकाउन्ट अफ अ फोटोग्राफिक एक्सपीडिसन टू साउदर्न ग्लेसियर्समा उल्लेख गरेका छन्‍, जसलार्इ इन्साइक्लोपेडियाले पनि साभार गरेको छ । १५ हजार फिटको उचाइमा सेताम्ये हिउ"मा प्रस्ट कालो देखिने मान्छेजस्तै दुर्इ खुट्टाले हि"डिरहेको उत्तm जीव टोम्बाजीभन्दा करिब तीन सय मिटर टाढा थियो । उनको दाबी छ कि जब उनले फोटो खिच्न क्यामेरा सोभm्‍याए, अकस्मात्‍ गायब भयो र फेरि देखा परेन । उनको साथमा रहेको समूह दुर्इ घन्टाभित्रमा त्यो जीव भए ठाउ"मा पुग्यो तर त्यहा" पाइतालाको छाप (पदचिह्‍न) बाहेक केही फेला परेन । पाइतालाको छाप मान्छेको जस्तै थियो । पाइएका १५ वटा छापहरू सात इन्च लम्बाइ र चार इन्च चौडाइका थिए । टोम्बाजीले स्थानीय बासिन्दास"ग जिज्ञासा राखेेपछि उनीहरूले त्यस जीवलार्इ 'कन्चनजंघाको राक्ष्ास'को परिचय दिएको पनि उल्लेख गरेका छन्‍ । उनले त्यसलार्इ क्यामेरामा कैद गरेर त देखाउन सकेनन्‍ तर एउटा रहस्यमय जीवनको बहस भने प्रारम्भ गरिदिए । उनले लेखेका छन्‍, "उm मान्छेजस्तै दुर्इ खुट्टामा हि"डिरहेको तर रौ" नै रौ"ले ढाकिएको थियो ।" सन्‍ १९३८ मा यतीको चर्चा एक उदार प्राण्ाीका रूपमा भयो । जब, कोलकातास्थित भिक्टोरिया स्म ृतिका संरक्ष्ाक तथा क्युरेटर क्याप्टेन डी आवर्जन नेपालको हिमाली क्ष्ोत्रको पदयात्रामा थिए । उनी हिउ"मा चिप्लिएर गम्भीर घाइते भए । त्यस त्रmममा एक प्रागएेतिहासिक मानवजस्तो जीव देखे, उसले उठाएर केही किलोमिटर टाढाको गुफामा लग्यो र उनी ठीक भएर कोलकाता फर्किने अवस्थामा नआएसम्म सेवा गरिरह्‍यो । दी म्युजियम अफ अननेचुरल माइस्ट्रीको अनलाइन संस्करण्ा अनुसार, आवर्जनले उत्तm जीव नौ फिट अग्लो र भीमकाय भएको बताएका थिए । सन्‍ १९४२ मा साइबेरियाको जेलबाट भाग्दै गरेका कैदीहरूले पनि साइबेरियाको हिमाल पार गनर्े त्रmममा विशाल बा"दरजस्तो लाग्ने यस्तै प्राण्ाी हिमालमा हि"डिरहेको देखे । सन्‍ '५० को दशकमा नेपालको हिमाली क्ष्ोत्रमा यतीका बारेमा पश्चिमी देशहरूको चासो नाटकीय रूपमा बढ्‍यो । बि्रटिस पर्वतारोही एरिक सिप्टन र माइकल वार्डले पनि सन्‍ १९५१ मा सगरमाथा चढ्‍ने त्रmममा यतीको भएको आशंका गरिएका केही पदचिह्‍न भेटेका थिए । नेपाल(तिब्बतबीचको मेन्लुङ हिमतालको दक्ष्ािण्ापश्चिम मोहडामा २० हजार फिटको उचाइमा उनीहरूले यतीको पाइला भेटेको दाबी गरेका थिए, जो १३ इन्च चौडाइ र १८ इन्च लम्बाइका थिए । सिप्टनले आफ्‍नो पुस्तक दी सिक्स्थ माउन्टेन(ट्राभल बुकमा उल्लेख गरे अनुसार, भेटिएका पाइला ताजा थिए र एक माइलको दूरीसम्म दुर्इ पर्वतारोहीले त्यसलार्इ पछ्‍याए तर कडा हिउ"मा पुगेपछि त्यो हरायो ।सर एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङ नोगर्े शेर्पाले पहिलोपटक सगरमाथा विजयका त्रmममा सन्‍ १९५३ मा पनि यस्तै विशाल पाइतालाको छाप भेटेका थिए । लन्डनबाट प्रकाशित हुने द डेली मेलले सन्‍ १९५४ मा एउटा पर्वतारोही टिम 'द डेली मेल एवनोमिनल स्नो म्यान एक्सपीडिसन'लार्इ यतीकै खोजी अभियानमा नेपाल पठाएको थियो । त्यसका टोली नेता एन्जेलो ज्याक्सनले यती त भेटेनन्‍ तर पहिलोपटक सगरमाथादेखि कन्चनजंघासम्मको पदयात्रा मार्ग पहिल्याए । अमेरिकी तेल व्यापारीहरू टम स्लिक र एफ किर्क जोन्सनले सन्‍ १९५७, ५८ र ५९ मा यतीको खोजीमा निस्केका पर्वतारोही टोलीलार्इ लगानीसमेत गरे । सन्‍ १९६२ अक्टोबरमा नेसनल जोग्राफीकले सर एडमन्ड हिलारीको खोजमा आधारित 'विन्टेरिङ अन दी रूफ अफ दी वल्र्ड' नामको लेख प्रकाशित गरेको थियो, जुन हिलारीको टोलीले नेपालको उच्च हिमाली क्ष्ोत्रमा फेला पारेको भनिएका विशालकाय मानव पाइलाहरूमा आधारित थियो । संखुवासभाको अरूण्ा उपत्यकामा पनि प्राक ृतिक विविधता अध्ययनमा गएको अमेरिकी टोलीले पनि सन्‍ १९७३ मा यतीको पाइला भेटेको दाबी गरेको थियो, जुन २० सेन्टिमिटर लामो थियो । सन्‍ १९७० मा बि्रटिस पर्वतारोही डन हि्‍वलन्सले अन्नपूर्ण्ा हिमाल चढ्‍ने त्रmममा एउटा विचित्रको प्राण्ाी देखे र राती क्याम्पनजिकै अनौठो चीत्कार पनि सुने । भोलिपल्ट बिहान क्याम्पछेउमा मानव पाइला भेटे । त्यही सा"भm उनले दूरबिनबाट बा"दर र मान्छेको मिश्रित रूप लाग्ने दुर्इ खुट्टामा हि"ड्‍ने अनौठो प्राण्ाी देखे । सन्‍ १९९८ मा अमेरिकी पर्वतारोही त्रm्‍याग केलोनियाले पनि सगरमाथा आरोहण्ापछि तिब्बती मोहडाबाट तल भmनर्े त्रmममा एक जोडी यती देखेको दाबी गरे । उनको भनाइमा दुवै काला, दुर्इ खुट्टामा हि"डिरहेका र रौ" नै रौ"ले ढाकिएका थिए । सन्‍ १९६० मा सर एडमन्ड हिलारीस"ग यतीको खोजीमा निस्केका पर्वतारोही डेस्मोन्ड डोइगले हिमाली क्ष्ोत्रस"ग ३० वर्ष्ाको लगातार उठबसपछि यतीको रूपमा तीनवटा जनावरहरू रहेको विश्लेष्ाण्ा गरेका छन्‍ । जसमा पहिलो हो, शेर्पाहरूले भन्ने गरेको जु तेह । भीमकाय र रौ"ले ढाकिएको उत्तm जनावरले घरपालुवा जनावरलार्इ आत्रmमण्ा गनर्े गरेको स्थानीय बासिन्दाको भनाइ छ । त्यो दुर्लभ तिब्बती नीलो भालु भएको डोइगको विश्लेष्ाण्ा छ । दोस्रो जनावर जसलार्इ स्थानीय भाष्ाामा थेल्मा भनिन्छ । बा"दरजस्तै रहेको विश्वास गरिने यो जनावर वनमान्छेको प्रकार गिब्बन हुनसक्ने उनको विश्वास छ । यस्तै, तेस्रो हो, स्थानीय भाष्ााको मी तेह । भीमकाय हिममानव मान्न सकिने यो जीव मिथक मात्र हो भन्ने उनको निष्कर्ष्ा छ । जो बा"दर र मान्छेको मिश्रित रूपजस्तो, काला र राता रौ"हरूले ढाकिएको छ र २० हजार फिटभन्दा माथिको उचाइमा पाइने विश्वास छ । पछिल्लोपटक, धौलागिरि चौथो हिमश ृंखलामा ४२ दिन बिताएको जापानी टोलीले पनि ११ असोज २०६५ मा यतीको पाइला भेटेको दाबी गरेको छ । जापानी टोली यतीको खोजीमा ४ हजार ६ सय मिटरको उचाइसम्म पुगेको थियो । योसितेरु ताकाहासीको नेत ृत्वमा रहेको सात सदस्यीय उत्तm टोलीले सन्‍ १९९४ र २००३ मा पनि यतीको खोजीमा धौलागिरिको उचाइ नापिसकेको थियो । तेस्रो प्रयासमा आफूहरू यतीको पाइला भेट्‍न सफल भएको जापानी टोली नेता यासिटेरु ताकाहासीले आफ्‍नो वेबसाइट ब्लगक्याटालग डटकममा उल्लेख गरेका छन्‍ । यती खोजीको त्यस अभियानको प्रायोजन जापानी पेय पदार्थको उत्पादक सन्टोरी र आसाही सिम्बुन दैनिक पत्रिकाले गरेका थिए । यतीको प्रस्ट तस्बिर खिच्ने र उस"ग हात मिलाउने टोली नेता ताकाहासीको चाहना त पूरा भएन तर अभmै यतीको अस्तित्व रहेको कुरा संसारभरि फैलाउन भने जापानी टोली सफल भयो । त्यसको एक वर्ष्ाअघि अमेरिकी खोजकर्ता र टेलिभिजनकर्मीहरूको टिमले सन्‍ २००७ को नोभेम्बरमा सगरमाथा क्ष्ोत्रमा टर्चलाइटको सहाराले रातमा यतीको खोजी गरेको थियो । सगरमाथा क्ष्ोत्रमा उनीहरूले यतीको पाइतालाको चिह्‍न फेला पारेको काठमाडौ" फकर्ेर सञ्चारकर्मीहरूलार्इ बताएका थिए । (हेनर्ूस्‍ तस्बिर) । उनीहरूले यतीको पाइताला भनिएको ढिक्का नै पछि अमेरिका नै लिएर गए ।
के हो यती ?
हिमाली भेगमा खोर र चरनबाट बाख्रा लैजाने, महिलाहरूलार्इ अपहरण्ा गनर्ेजस्ता किंवदन्तीहरू सुन्न पाइन्छ । यस्तै, यतीलार्इ हिमाली भेगको सल्ला र धुपीको गन्ध मन पर्दैन र सोही कारण्ा 'टि्र लाइन' (रूखविरुवा पाइने अन्तिम विन्दु)भन्दा तल भmर्दैन भन्ने भनाइ पनि सामान्य छ । टि्र लाइन ३ हजार ५ सय मिटरसम्म मात्र हो । त्यसभन्दा माथि मात्र यती देखिएको दाबी गनर्ेहरूको भनाइ रहिआएको छ । हिमाली क्ष्ोत्रमा यती देख्ने मान्छे धेरै समय नबा"च्ने किंवदन्ती पनि छ । नीलगिरि हिमालको फेदमा यतीलार्इ स्थानीय भाष्ाामा सोक्पा भनिन्छ । तर, यतीको अस्तित्व भएको ठोस प्रमाण्ा भने केही पनि छैन, अहिलेसम्म । प्रागएेतिहासिक मान्छेस"ग यतीको किंवदन्ती मिल्दोजुल्दो लाग्छ । नेपालमा यती, तिब्बती भाष्ाामा मी तेह, उत्तरी अमेरिकाको दक्ष्ािण्ा(पश्चिम भागमा विग फुट, क्यानाडामा सास्क्युअच र मिस्टर विगफुट, अमेजन उपत्यकामा मपिंगुअरी र अस्ट्रेलियामा योविर्इ भनिने रहस्यमय जीव नै यती हो । यती शेर्पा भाष्ााको शब्द हो । येह र तेह मिलेर यती बनेको हो । येहको अर्थ चट्टान र तेहको अर्थ जन्तु हुन्छ । अर्थात्‍, चट्टानजस्तो जन्तु नै वास्तवमा यती हो भन्ने विश्वास छ । शेर्पा भाष्ाामा यसलार्इ मिरका र काङ पनि भनिन्छ । तिब्बती भाष्ााको मी तेहको अर्थ हुन्छ, जादुगरी प्राण्ाी, जो मान्छेलार्इ छक्याउन माहिर छ । यती रातभर सिकारमा निस्किने र दिनभर दुर्गम गुफाहरूमा सुत्ने विश्वास गरि"दै आएको छ । देशका अधिकांश हिमाली भेगमा यतीका बारेमा चर्चा हुने गर्छ । प्राक ृतिक विज्ञान संग्रहालयका प्रमुख केशव श्रेष्ठका अनुसार, रसुवाको सिंग गुम्बा क्ष्ोत्रमा पनि अनौठो प्रकारको मान्छे आउने र ग"ड्‍यौलालगायतका जीव खाने गरेको चर्चा सुनि"दै आएको छ । यतीका बारेमा कथा भन्नेहरू अधिकांशको साभmा मत छ, बा"दरको जस्तो शरीर र मान्छेको जस्तो मुखाक ृति । नेपाली शेर्पाहरूको भनाइमा, शरीरभरि लामा राता/खैरा रौ" फैलिएको जीव हो, यती । सोलुखुम्बुको तेंगबोचे गुम्बामा राखिएको यतीको 'पोट्रेट' अनुसार, यो डरलाग्दो, राक्ष्ासजस्तो, चर्को आवाज भएको, तगडा ज्यानको, खुट्टा पछाडि फकर्ेको, अलौकिक शत्तmि भएको जीवको रूपमा चित्रित गरिएको छ । यती हिमाली क्ष्ोत्रमा बस्ने गरेको विश्वास गरिन्छ । तर, त्यहा"बाट धेरै टाढा युरोपको आल्पस्‍ पर्वतमा पनि यसको अस्तित्व रहेको विश्वास गरिन्छ । धेरै पर्वतारोही समूहले यसको पत्ता लगाउने भगीरथ प्रयास गरिसकेका छन्‍ तर त्यसको पुष्टि गनर्े कुनै आधार फेला पार्न सकेका छैनन्‍ । उल्लेखनीय के छ भने हिमालयन यती इन्डोनेसियाको ओराङ पेन्डेकभन्दा 'स्केच'का आधारमा फरक छ । यी दुवै उत्तरी अमेरिकाको विगफुट, मंगोलियाको आल्मा र चीनको जंगली मान्छेस"ग मिल्दाजुल्दा छैनन्‍ । तिनीहरूको साभmा चरित्र भने मिल्छ । त्यो हो, उनीहरूको चौपायाको जस्तो बाक्लो रौ", दुर्इ खुट्टामा हि"ड्‍न सक्ने र नभेटिएको जीव । त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्राण्ाीशास्त्रका सह(प्राध्यापक भैया खनालका अनुसार, योगी नरहरिनाथले पनि कैलाश मानसरोवर जा"दा यस्तै प्रकारको अजंगको मान्छे भेटेको कथा सुनाएका थिए । एसियामा ठाउ"पिच्छे यतीका बारेमा अलग(अलग धारण्ाा छन्‍ । कतै यसलार्इ नरभक्ष्ाक मानिन्छ भने कतै घा"स खाने प्राण्ाीका रूपमा चित्रित गरिएको छ । कतै यती देख्नासाथ मरिने विश्वास छ भने कतै मान्छे, जनावर र राक्ष्ासको मिश्रित रूप भनी व्याख्या गरिन्छ । यतीको किंवदन्ती नेपालको धौलागिरिदेखि कन्चनजंघा हिमश ृंखलाबीचमा मात्र छ । त्यसमा पनि सगरमाथा क्ष्ोत्रमा यसको अत्यधिक विश्वास रहेको पाइन्छ । धौलागिरिभन्दा पश्चिम यतीको चर्चा पनि कम छ र ठूला हिमश ृंखला पनि कम छन्‍ ।
हुनसक्छ अस्तित्व ∕
संसारमा यतीको अस्तित्व भएको विश्वास गनर्े मानिसहरूको संख्या ठूलो छ । यसलार्इ हालसम्म नसुल्भmेको उडनतस्तरी (यूएफओ) जस्तै रहस्यमय रूपमा लिइन्छ । प्राक ृतिक विज्ञान संग्रहालयका प्रमुख श्रेष्ठ भन्छन्‍, "वैज्ञानिकहरू यतीलार्इ प्रागएेतिहासिक मानवको मिसिङ्‍ लिंकका रूपमा पनि बुभm्‍ने प्रयत्न गरिरहेका छन्‍ ।" तिनैमध्ये एक हुन्‍, दक्ष्ािण्ा अपि्रmकाका वैज्ञानिक डा प्रmान्सिस थ्याकरी । उनी सन्‍ २००८ को मे महिनामा नेपाल आएका थिए, जसले प्रागएेतिहासिक मानव अस्ट्रेलोपिथेकस अपि्रmकानोसको एक प्रजातिका रूपमा यतीको विश्लेष्ाण्ा गरिरहेका छन्‍ । अपि्रmकानोसबाटै आधुनिक मानव जातिको उत्पत्त िभएको विश्वास गरिन्छ । नेपालमा पाइने भनेर प्रचारित यतीको अनुमानित शारीरिक बनोट भगिनी, उत्पतिगत र शारीरिक रूपमा अपि्रmकानोसस"ग मिल्दोजुल्दो रहेको थ्याकरीको दाबी छ । "नेपालमा यती छ भन्ने कुरामा उनी पूर्ण्ा रूपमा विश्वस्त छन्‍," श्रेष्ठ भन्छन्‍, "केही समय उनले नेपालमा बसेर गरेको अध्ययन र अनुसन्धानको परिण्ााम सार्वजनिक गरेका छैनन्‍ ।" दक्ष्ािण्ा अपि्रmकामा अस्ट्रेलोपिथेकस पाएको एउटा ठूलो क्ष्ोत्रलार्इ राष्टि्रय निकुञ्ज घोष्ाण्ाा गरिएको छ । मान्छेको कुनै 'मिसिङ्‍ लिंक'को प्रजाति यती हुनसक्ने अनुमान गर्न सकिने श्रेष्ठ बताउ"छन्‍ ।उनका अनुसार, बुटवलको तिनाउ नदी किनारमा सन्‍ १९८२ मा रामापिथेकसको १ करोड १० लाख वर्ष्ा पुरानो अस्थिपञ्जर उत्खनन गरिएको थियो, जसले रामापिथेकस र शिवपिथेकसजस्ता प्राचीन मानवहरूको बासस्थान नेपालमा पनि भएको प्रमाण्ा जुटेको थियो । कतिपय वैज्ञानिकहरूले यतीलार्इ प्रागएेतिहासिक मानवहरू नियान्डरथाल या गिगान्टोपिथेकसको मिसिङ्‍ लिंकका रूपमा पनि व्याख्या गनर्े प्रयास गरेका छन्‍ । गिगान्टोपिथेकस विशालकाय बा"दरहरूको पुर्खा मानिन्छ । सन्‍ १९५४ मा डच भूगोलविद्‍ वर्नार्ड हुभेलमेन्सले श ृंखलाबद्ध रूपमा यती र गिगान्टोपिथेकसका बारेमा लेख लेखेका थिए । शरीर विज्ञान अनुसार आधुनिक मान्छेहरूस"ग प्रतिस्पर्धा गर्न नसकेका र दुर्गम पहाडी भेगमा त्यसका लागि संघर्ष्ा गर्दै रहेका प्रागएेतिहासिक मानवका वंशज हुन सक्ने उनको निचोड थियो । तर, वैज्ञानिकहरूले गिगान्टोपिथेकसको उचाइ आठदेखि १० फिट भएको अनुमान गरेका छन्‍ । यतीको उचाइ भने सरदर पा"च फिट मात्र हुने 'स्ट्रेन्जर देन साइन्स' नामक अभियानको अनुमान छ । यो अभियान विज्ञानले शोध गर्न नसकेका रहस्यहरूका बारे जानकारी गराउ"छ । वैज्ञानिकहरूले भनेजस्तो यतिको उचाइ नियान्डरथालस"ग मिल्छ । तर, नियान्डरथाल मानव र्इसापूर्व ४० हजार वर्ष्ापहिले मात्र प ृथ्वीमा थिए भन्ने विश्वास छ, जसको कारण्ा वैज्ञानिक आधारबाट पनि यतीको रहस्यको समाधान जटिल देखिन्छ । सन्‍ '७९ मा रोमन अध्येता प्लिनीले हिमाली क्ष्ोत्रमा मानवका जस्ता शरीर भएका जीवहरूको अस्तित्व रहेको दाबी गरेका थिए भने सातौ" शताब्दीका चिनिया" अभिलेखहरूमा पनि यतीको बारेमा लेखिएको पाइएको थियो । यतीको अस्तित्व नभएको तर्क गनर्ेहरूको जमात पनि त्रmमश: बढ्‍दै गएको छ । तीमध्ये पहिलो त सर एडमन्ड हिलारी नै हुन्‍ । हिलारीले सन्‍ १९६१ मै इन्साइक्लोपेडियाका लागि लेखिसकेका छन्‍, "यती मिथक मात्रै हो, त्यसको अस्तित्व छैन ।" त्यसपछि अर्का पर्वतारोही रेनोल्ड मेसनरले पनि त्यसैमा बल दिएका छन्‍ । धेरै वर्ष्ा हिमाली क्ष्ोत्रमा यतीको खोजीमा बिताएका मेसनरले कही" कतै त्यसको प्रमाण्ा फेला पारेनन्‍ । हार खाएर अन्तिममा उनले लेखे, 'सबै तथ्यले यती भनेको हिमाली रातो (खैरो) भालु नै भएको पुष्टि गर्छन्‍ ।' यस्तो तर्क गनर्ेहरूको जमात ठूलै छ । टि्र लाइनभन्दा माथि मात्र बस्ने रातो/खैरो भालुले घाममा हिउ" टल्केर आ"खा बिग्रन नदिन अगाडिका पञ्जाले आ"खा छोप्ने र मान्छेजस्तो देखिने उनीहरूको विश्वास छ । नेपालमा यो भालु सबैभन्दा बढी संख्यामा मकालुबरुण्ा राष्टि्रय निकुञ्ज क्ष्ोत्रमा पाइन्छ । त्यसपछि मनास्लु र अन्नपूर्ण्ा हिमश ृंखलामा पनि यसको बसोबास छ । जेभए पनि यती हिमाली क्ष्ोत्रको एक अद्‍भुत मिथक हो । यो रहिरहोस्‍ भन्ने चाहना पनि धेरैजसोमा पाइन्छ । ट्रेकिङ्‍ एजेन्ट्‍स एसोसिएसन नेपालका पूर्वअध्यक्ष्ा ज्योति अधिकारीका भनाइमा पर्यटकहरूलार्इ भने यतीको रहस्य सुल्भिmयोस्‍ भन्ने कुनै चाहना देखि"दैन । "नेपालको हिमाली पदयात्रामा आउने अधिकांश पर्यटक यती रहस्यमै रहोस्‍ भन्ने चाहन्छन्‍," अधिकारी भन्छन्‍, "यती भए पनि या नभए पनि हिमाली क्ष्ोत्रको एक नसुल्भmेको रहस्य बनिरहोस्‍ भन्ने चाहना पाइन्छ पर्यटकहरूमा ।"अस्तित्वको पर्याप्त आधार नभेटिए पनि नेपाल संसारका लागि यतीको अध्ययन र अनुसन्धानको थलो भने भएको छ । धेरै विदेशी नेपाल आएर यतीको भनिएको पाइतालाको छाप विदेश लगे तर सरकारले यसमा मौनता सा"धेको छ । जबकि यो नेपालको जैविक विविधता हो । अन्य देशमा अध्ययनमा आउने विदेशीले त्यही देशमा बसेर अध्ययन र अनुसन्धान पूरा गनर्ुपनर्े प्रावधान छ । "यतीको मात्र होइन, यहा"का हरेक जैविक विविधताको अध्ययन र अनुसन्धान नेपालमै बसेर गनर्ुपर्छ, यही" प्रयोगशाला खोलिनुपर्छ," श्रेष्ठ भन्छन्‍, "हाम्रा जैविक विविधता विदेश लैजान पाइ"दैन ।"
रहस्यमा वनमान्छे पनि
०६५ माघ ७ गते राष्टि्रय समाचार समितिले दिपायलबाट एक समाचार प्रेष्ाित भयो, जसमा खप्तड राष्टि्रय निकुञ्ज र आसपासको वन क्ष्ोत्रमा यती पाइने गरेको उल्लेख थियो । तर, प्राक ृतिक विज्ञान संग्रहालयको अनुसन्धानका त्रmममा स्थानीयहरूले अनुसार उत्तm रहस्यमय जीव यती नभर्इ वन मान्छे थियो । करिब तीन फिट उचाइ र पुच्छर नभएका वनमान्छेहरू डोटीको का"डामाडौ" गाविसमा पनर्े खप्तड राष्टि्रय निकुञ्जको सिमानास"ग जोडिएको आफरे मनाना जंगलमा समय(समयमा देखापनर्े गरेका छन्‍ । स्थानीय गोठालाहरूका अनुसार, मान्छेको जस्तो अनुहार, शरीरभरि रौ" र मानिसभन्दा अलि फरक ढंगले हि"ड्‍ने यस्ता वनमान्छे निकुञ्जको मध्यवर्ती क्ष्ोत्रमा पर्ने डोटीका का"डामाडौ", गैरागाउ", बबलेक तथा अछामका दुनी, पातालकोट, बूढाकोट गाविसमा पर्ने जंगलहरूमा गोठालाहरूले देख्ने गरेका छन्‍ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयको प्राण्ाीशास्त्रका सह(प्राध्यापक भैया खनालका अनुसार, अछामको रामारोशन र बडीमालिका गाविस तथा हुम्लाको बिच्छुवा गाउ" आसपासका जंगलमा समेत यस्ता प्रजाति भएको स्थानीयबासिन्दाले बताउ"दै आएका छन्‍ । भारतको असमतिर पाइने हुलक नामको प्रजातिस"ग स्थानीयबासिन्दाले भन्ने गरेको वनमान्छे मिल्दोजुल्दो छ । "त्यसको बारेमा पनि अध्ययन र अनुसन्धान जरुरी छ," खनाल भन्छन्‍, "त्यसैमाफत यतीको रहस्य पनि सुल्भmाउन सकिन्छ कि †" स्वयम्भूस्थित प्राक ृतिक विज्ञान संग्रहालयमा वनमान्छेको एक नमुना राखिएको छ । "यो पनि एक रहस्य हो," संग्रहालय प्रमुख श्रेष्ठ भन्छन्‍ ।
विग फुट उत्सव
अमेरिकामा हरेक वर्ष्ा विग फुट उत्सव हुने गर्छ । उत्तरी अमेरिकामा यतीजस्तै हिममानव पाइने विश्वास गरिन्छ । जसलार्इ ठूला खुट्टा (विग फुट)का रूपमा चिनिन्छ । यस वर्ष्ा ओक्लोहामा राज्यमा अक्टोबर २ र ३ तारिक उत्सव आयोजना हु"दैछ । आन्तरिक तथा बाह्‍य पर्यटन प्रवर्द्धनमा बसर्ेनि आयोजना हुने उत्सवले सहयोग पुर्‍याइरहेको छ । विग फुटको बारेमा हरेक वर्ष्ा त्यस क्ष्ोत्रका जानकारहरूलार्इ अतिथि वत्तmाका रूपमा आमन्त्रण्ा गरिन्छ । यस वर्ष्ा आठ जना अतिथि वत्तmा बोलाइएको छ । त्यसअलावा उत्सवमा विगफुट देखेको, उसका पाइला भेटेको दाबी गनर्ेहरूलार्इ भेला गरेर क्याम्पफायर कथा वाचन कार्यत्रmम पनि आयोजना हुन्छ । यस्तै, विगफुटको पेन्टिङ्‍हरूको प्रदर्शनीलगायतका कार्यत्रmम हरेक वर्ष्ा आयोजना हु"दै आएको छ । तर, सर्वाधिक चर्चा भएको यतीको बारेमा भने अहिलेसम्म कुनै उत्सव आयोजना भएको छैन ।
बिचार
छैन यती
प्रह्‍लाद योञ्जन, वन्यजन्तु विशेष्ाज्ञ
जमात हेनर्े हो भने यतीको अस्तित्व भएको दाबी गनर्े जमात ठूलो छ । विज्ञानले पनि यती भए(नभएको यकिन गर्न सकेको छैन । तर, वन्यजन्तु विज्ञानलार्इ आधार मान्ने हो भने यतीको अस्तित्व संसारमा छैन । संसारमा सूक्ष्मदेखि विशालकाय प्राण्ाी सबैको जनसंख्या छ । हि"डडुल नगनर्े रूखबिरुवामा पनि त्यही नियम लागू हुन्छ । तर, यती नै यस्तो रहस्यमय जीव हो, जसको जनसंख्या र बासस्थान नै भेटिएको छैन । त्यसपछि हरेक प्राण्ाी र जीवनको बच्चा, किशोर, युवा र व ृद्ध उमेर मात्र होइन, प ृथ्वीमा जन्मिने हरेक चीजको म ृत्यु पनि हुन्छ । तर, अहिलेसम्म देखेको भनिएका यती र उसका पाइला बच्चा र व ृद्ध उमेरको नभर्इ वयस्क उमेरको मात्र छ । यती बा"च्ने प्राण्ाी हो भने उसले जीवनको हरेक चरण्ा पार गनर्ुपनर्े हुन्छ । यदि यती अजम्बरी हो भने संसारमा उसको अस्तित्व छैन । किनभने, यहा" जन्मिने हरेक जीवनले म ृत्यु स्वीकानर्ुपर्छ । तर, अहिलेसम्म म ृत अवस्थाको यती किन भेटि"दैन ? यदि यतीको अस्तित्व छ भने पनि हिमरेखाभन्दा तल नभmनर्े त्यस्तो विशालकाय प्राण्ाी हिउ"मा के खाएर बा"च्छ ? किनभने, प ृथ्वीमा जन्म लिने हरेक प्राण्ाी केही न केही खाएर मात्र बा"चेका छन्‍ । नखार्इकन हि"डेको हि"ड्‍यै गनर्े यो कस्तो प्राण्ाी हो ? अर्को कुरा, अहिलेसम्म यतीको पाइला मात्र भेटिएको छ तर उसको दिसापिसाब भेटिएको छैन । यदि उसको अस्तित्व छ भने दिसापिसाब पनि भेटिनुपनर्े हो । अहिलेसम्मको भगीरथ प्रयासबाट यतीको जनसंख्या, बच्चा, भाले, पोथी केही थाहा नपाउनु र उसको खानपान, बासस्थान र दिसापिसाब केही नभेटिनु नै यतीको अस्तित्व नभएको प्रमाण्ा हो । जीवविज्ञानको सिद्धान्त अनुसार, अहिलेसम्म के ढुक्कस"ग भन्न सकिन्छ भने, यती छैन । अर्को कुरा यतीको भनेर खिचिएका तस्बिरहरू किन सफा आउ"दैनन्‍ । अरू सबैको तस्बिर सफा आउने, यतीको मात्र धमिलो आउने भन्ने त नहुनुपनर्े । यतीले टेकेको भनेको पाइला हिमाली रातो/खैरो भालुको हो । रातो भालु पाइने र यतीको पाइला पाइने भनिएको हिमाली क्ष्ोत्र एउटै हो । भालु्‍ले टेकेको पाइला घाम चर्किने त्रmमस"गै ठूलो हु"दै जान्छ । अहिले भmन्डैभmन्डै सबैको निष्कर्ष्ा एकै ठाउ"मा पुग्न लागेको छ । त्यो हो, यती भनेकै हिमाली रातो भालु हो ।

Gospel God in Hindu & Budhist's home

2009-04-12T17:29:00.000+05:30

आवरण
बढ्दैछ इसाई जनसंख्या
उपेन्द्र पोखरेल
फागुन १२ गते हिन्दुहरूको चाड महाशिवरात्रि थियो । भक्तजनहरू पैदल नै पशुपति दर्शनका लागि जाँदै थिए । पैदलयात्राको फाइदा भने एक पश्चिमा मूलका इसाई धर्मप्रचारकले उठाइरहेका थिए । उनी तिलगंगाछेउमा बिनाहिच्किचाहट 'योहन्नाको सु-समाचार' उल्लिखित पर्चा भक्तजनका हात-हातमा थमाउँदै थिए । यसरी धार्मिक सहिष्णुतासमेत बिर्सेर देवीदेवताका पीठ, मन्दिर तथा बौद्ध तीर्थस् थलहरू जाने र र्फकने भक्तजनहरूलाई लक्ष्य गरेर यस्ता पर्चा थमाउने क्रम पछिल्लो समयमा बढेको छ । प्रचारकहरू घरघर पुगेर तथा सार्वजनिक स् थलहरूमा समेत इसाई धर्म फैलाउनका लागि सक्रिय छन् । इसाईभित्र रहेका दुवैथरी रोमन क्याथोलिक र प्रोटेस् टेन्ट सम्प्रदायका अनुयायीहरू प्रचारमा संलग्न छन् । तर, क्याथोलिकहरूको गतिविधि धर्म प्रचार कम र सामाजिक सेवामा बढी देखिने गरेको छ । धर्म प्रचारमा प्रोटेस् टेन्टका विभिन्न समुदाय बढी सक्रिय छन् । प्रचारको त्यही शैलीको परण्िााम हो, करबि दुई दशकभित्र नेपालमा इसाई धर्मावलम्बीहरू कुल जनसंख्याको दुई प्रतिशतभन्दा बढी भइसकेका छन् । अरू धर्मावलम्बीका आस् थाका केन्द्रहरूमा त्यसरी प्रचार गर्ने तरकिाप्रति आपत्ति जनाउँछन्, राष्ट्रिय मण्डली परष्िाद्का महासचिव एवं राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगका सदस् य कालीबहादुर -केबी) रोकाया । भन्छन्, "यो गलत शैली हो, प्रचार गर्दा धार्मिक सहिष्णुता बिर्सनु हुन्न ।"
प्रचार कार्यनीतिइसाई धर्मको प्रचारका लागि पश्चिमा देशका धार्मिक संघसंस् थाहरूको ध्यान नेपालमा केन्दि्रत रहिआएको छ । त्यसको प्रमाण २०५९ पुस २०-२७ मा राजधानीको बूढानीलकण्ठ पार्क भिलेज रसिोर्टमा सम्पन्न पश्चिमा देशका धर्मप्रचारकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय कार्यभेला हो । हिमालयन पार्टनर्स नामको एक अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस् थाले संयोजन गरेको उक्त कार्यभेलाले नेपाल, भुटान, सिक्किम र तिब्बतसमेत समेटेर हिमाली क्षेत्रमा चर्चहरूको संख्या विस् तार र धर्म प्रचारको गोप्य रणनीति 'हिमालय रणनीतिक योजना'लाई अन्तिम रूप दिएको थियो । हिमाली क्षेत्रहरूमा चर्चहरू स् थापना गर्न नेपाली इसाई संघसंस् था तथा यहाँस् िथत पश्चिमेली कूटनीतिक नियोगहरूको सहयोग लिइने रणनीति कार्यभेलाले तयार गरेको थियो । कमजोर आर्थिक, सामाजिक अवस् था र द्वन्द्वको स् िथतिबाट गुजि्ररहेका हिमाली क्षेत्रमा सेवा र सद्भावको माध्यमबाट इसाई धर्म प्रचार गर्ने रणनीति कार्यभेलाले तय गरेको थियो, जसमा मुख्य तीन रणनीति थिए । पहिलो, अहिलेसम्म इसाई धर्म प्रचार गर्न नसकिएका क्षेत्रमा पुग्नु । दोस्रो, विपन्न भौगोलिक क्षेत्रमा पुग्नु । र तेस्रो, राष्ट्रियस् तरका गिर्जाघरहरूलाई सशक्त बनाउनु । त्यही रणनीति अनुसार राई, लिम्बू, नेवारी, तिब्बतीलगायतका नेपालका करबि २० मातृभाषामा बाइबलको अनुवाद भइसकेको छ । कार्यभेलाको रणनीति अनुरूप नै अहिले नेपाललाई आधार बनाएर मिसनरीहरू खटिने क्रम सुरु भइसकेको छ । नेसनल चर्चेज फेलोसिप नेपालको 'मिसन्स कमिसन अफ नेपाल' योजना अनुरूप ३० जना नेपाली इसाई मिसनरीहरूले भुटान, भारत, मलेसियासम्म पुगेर सेवासँगै धर्म विस् तारका लागि उत्प्रेरकको काम गररिहेका छन् । त्यस रणनीतिले नेपालमा समेत राम्रै काम गरेको छ । नेपाल रसिर्च एन्ड रसिोर्स नेटवर्कको एक सर्वेक्षण अनुसार, ०६४ सालसम्ममा नेपालमा चर्चको संख्या २ हजार ७ सय ९९ नाघिसकेको छ । विसं ०१९ सालसम्म नेपालमा गिर्जाघरहरूको संख्या केवल दुई थियो । ०४६ सालसम्म आइपुग्दा लुकीछिपी निर्माण गरएिका गिर्जाघरको संख्या २ सय ९२ पुग्यो । र, ०५९ सालसम्म पुग्दानपुग्दै यो संख्या १ हजार ८ सय ३९ भइसकेको थियो । अझ, नेसनल चर्चेज फेलोसिप -एनसीएफ) नेपालका मनोज प्रधानांग नेपालमा पाँच हजार गिर्जाघरहरू बनिसकेको दाबी गर्छन् । उनका भनाइमा वाषिर्क १२ प्रतिशतका दरले नेपालमा चर्चको संख्या थपिइरहेको छ । प्रधानांगका अनुसार, पञ्चायतकालमा लुकीछिपी मात्र धर्म परविर्तन गर्ने र गराउने काम हुन्थ्यो । तर, धर्म प्रचार र चर्च वृद्धिको क्रम पूरै रोकिएको भने थिएन । ०४९ देखि ०५२ को अवधिलाई चर्च वृद्धिको स् वणिर्म अवधिका रूपमा नेटवर्कले आफ्नो रपिोर्टमा उल्लेख गरेको छ । उक्त समयमा प्रतिवर्ष २१ प्रतिशतका दरले चर्चको वृद्धि भएको थियो । राजधानी उपत्यकाका तीन जिल्लामध्ये चर्चको संख्या ललितपुरमा सबैभन्दा बढी १ सय ३८ छ । ललितपुरको जनसंख्याको ८.७८ प्रतिशत अर्थात् २७ हजार २ सय ८६ जना इसाई छन् । नेपालमा इसाईकरणको अभ्यास १७औँ शताब्दीमा ललितपुरबाटै सुरु भएको थियो । अहिले अधिकांश इसाई मिसनरी र संस् थाहरूले आफ्नो मुख्य आधार पनि ललितपुरलाई नै बनाएका छन् । काठमाडौँमा १ सय ३२ वटा चर्च र २६ हजार ६ सय ९२ इसाई धर्मावलम्बी छन् । भक्तपुरमा ३९ वटा मात्र चर्च छन् भने ५ हजार ६ सय १९ जना इसाई छन् । राजधानीबाहिर धर्मान्तरण गर्नेमा मकवानपुर सबैभन्दा अगाडि छ, जहाँ १ सय ३६ चर्च र २४ हजार ८ सय ३१ इसाई धर्मावलम्बी छन् । यहाँ तामाङ र चेपाङ समुदायमा इसाई धर्मावलम्बी देखिएका छन् । पिछडिएका जातिलाई लक्षित गरेर मकवानपुरमा मिसनरीहरूले गरेको सामाजिक काम नै धर्म विस् तारको प्रमुख कारण भएको जानकारहरू बताउँछन् । त्यसपछि धादिङमा ८७ वटा चर्च र २१ हजार ५ सय ७२ अनुयायी छन् । तामाङ जातिको बसोबास रहेका उत्तरी धादिङका पाँच गाविसमा इसाईहरूको बाहुल्य नै छ । चितवनमा ८८ चर्च र १० हजार ५ सय ९३ इसाई छन् । सुदूरपश्चिमको कैलालीमा ७९ चर्च र १० हजार १ सय ८८ अनुयायी छन् । सुदूरपश्चिममा इसाई वृद्धिका लागि कैलालीलाई आधार बनाइएको एक इसाई नेता बताउँछन् । अछाम, डोटीतिरबाट कैलाली बसाइँ सरेका दलितहरूलाई प्रचार र सामाजिक कार्यमार्फत धर्मान्तरण गर्न प्रेरक भएका छन् मिसनरीहरू । चितवनको भरतपुरस् िथत होटल कि म्यान रजिर्भ नै गरेर ०५० सालमा इसाई मिसनरीहरूको एक समूह बसेको थियो । उनीहरूले रोगीहरूलाई येशुका नाममा औषधि दिएर र प्रार्थना गरेर दलितहरूको ठूलो संख्यालाई प्रभावित तुल्याएका थिए, जो पछि इसाई भए । बालबच्चा पढाइदिने, विदेश पठाइदिनेजस् ता कार्यले पनि उनीहरूलाई इसाई बन्न प्रेरति गरेको हो । सोही समयमा रसुवाको चिलिमे र धादिङको उत्तरी क्षेत्रमा समेत मिसनरीहरूको व्यापक उपस् िथति देख्न सकिन्थ्यो । डोटीको दिपायलमा खोलिएको कोरयिन मिसनरी स् कुल र चर्चले बालबच्चालाई निःशुल्क पढाइदिएर स् थानीय बासिन्दालाई इसाई बन्न प्रेरति गरेको थियो । माओवादी विद्रोह सुरु हुनुअघि मध्यपश्चिमका रुकुम, रोल्पालगायतका जिल्लामा गाँजा-अफिमको खेती हुने गथ्र्याे । सन् '६० को दशकमा लागू गरएिको राप्ती उपत्यका एकीकृत ग्रामीण विकास परयिोजनाले त्यस क्षेत्रमा गाँजा र अफिम खेतीविरुद्ध सुरु गरेको अभियानसँगै इसाई मिसनरीहरू पनि प्रवेश गरे । माओवादी विद्रोह नजिकबाट नियालेका सेनाका अवकाशप्राप्त एक जर्नेलका अनुसार, द्वन्द्व सुरु भएपछि भने कम्युनिस् ट र लागूपदार्थको कारोबारले गति लियो तर इसाईकरण ह्वात्तै घट्यो । कम्युनिस् ट बढाउन शिक्षकहरूलाई प्रयोग गरएिको बताउने उनको दाबी छ, "त्यसरी नै इसाई प्रचारकहरूले पनि शिक्षकहरूलाई धर्म प्रचारको माध्यम बनाएका थिए ।" छात्रवृत्ति, निःशुल्क शिक्षा, विदेश जाने कोटा आदिलाई प्रचारकहरूले धर्म विस् तारको रणनीतिका रूपमा अपनाएका थिए ।
दस गुणाको वृद्धिसर्वेक्षणहरूले इसाई धर्मावलम्बी कुल जनसंख्याको दुई प्रतिशत नाघिसकेको देखाएका छन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा मानवशास् त्र पढाउने सौभाग्यजंग शाह भन्छन्, "धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषित भएपछि प्रचारकहरूलाई अझै सहज भएको छ ।" इन्टरडिसिप्लिनरी एनालिस् ट -आईडीए) नामक संस् थाको सर्वेक्षणमा पनि इसाई धर्म बढ्दो क्रममा देखिएको छ । ०६५ को साउन-भदौमा गरएिको सर्वेक्षणमा इसाईको जनसंख्या १.५ प्रतिशत देखिएको छ । तर, भर्खरै सम्पन्न अप्रकाशित अर्को सर्वेक्षणमा भने इसाईहरूको जनसंख्या दुई प्रतिशत नाघिसकेको छ । जबकि, ०५८ सालको जनगणनामा इसाई धर्मावलम्बीहरूको संख्या ०.५ प्रतिशत थियो । अझ राणाशासन समाप्तिलगत्तै ००८ सालमा भएको जनगणनामा इसाई जनसंख्या ०.०५ प्रतिशत मात्र थियो । "नेपालमा इसाईर्हरूको जनसंख्या १० गुणाको दरले बढिरहेको देखिन्छ," समाजशास् त्री सुधीन्द्र शर्मा भन्छन् । सन् २००६ को नेपाल क्याथोलिक डाइरेक्ट्रीले नेपालमा १० लाख क्रिस्चियन भएको दाबी गरेको छ, जसमा ७ हजार ५ सय मात्र क्याथोलिक छन्, बाँकी सबै प्रोटेस् टेन्ट हुन् । प्रोटेस् टेन्ट समुदायले इसाई धर्म प्रचार गर्नुलाई आफ्नो दायित्वका रूपमा बुझ्ने गरेकाले इसाईर् हुनेहरूको संख्या तीव्र वृद्धि भइरहेको शर्मा बताउँछन् । मानवशास् त्री शाह इसाईकरणको अभियान विश्वव्यापी सञ्जालबाट सञ्चालन भइरहेको उल्लेख गर्छन् । भन्छन्, "यसमा राजनीतिक र आर्थिक उद्देश्य पनि गाँसिएको छ, त्यसको एक उदाहरण अमेरकिी राष्ट्रपतिहरूले इसाई पादरीहरूसँग गर्ने नियमित बैठक पनि हो । जबकि अमेरकिा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र हो ।" शाहका अनुसार, धर्म परविर्तन गर्नेहरूमा अधिकांश भोट-बर्मेली समुदाय र उत्पीडित जातिका छन् । आफ्नो बलियो र संरचनायुक्त धार्मिक परम्पराको अभाव र सामाजिक विभेदका कारण नयाँ धर्मप्रति उक्त समुदाय आकषिर्त भएको उनको विश्लेषण छ । किनभने, तिब्बती लामापन्थ र पहाडी हिन्दु धर्मको मिश्रति रूपजस् तो लाग्ने धर्म यस समुदायले मान्दै आएको छ । शेर्पा जाति र मनाङबासी उत्तरी भेगका बासिन्दा एकाधले मात्र धर्म परविर्तन गरेको पाइन्छ । कारण हो, बलियो तिब्बती बौद्ध परम्परा अँगालेका यी तिब्बती भाषाभाषीमा विचलनको सम्भावना कम छ । यस् तै, दक्षिणका बासिन्दा पनि सुस् पष्ट हिन्दु वा मुसलमान पहिचानद्वारा बढी नै सुरक्षित छन् । तर, मध्यपहाडबाट बसाइँ सर्ने क्रमसँगै तराईमा पनि इसाईको संख्या बढ्दैछ । मानवशास् त्री शाहका अनुसार, इसाई धर्म फस् टाउने मुख्य क्षेत्र मध्यपहाड नै हो, जहाँ धर्मका नाममा चर्को जातीय भेदभाव र असमानताको खाडल फराकिलो छ । धर्म परविर्तन गर्नेमा पनि बाहुन, क्षेत्रीजस् ता जातिको संख्या १० प्रतिशत मात्र छ । आईडीएको सर्वेक्षणमा पनि नेपालमा इसाई धर्म अँगाल्ने धेरैजसो पहाडी मूलका जनजाति र दलित तथा तराई मूलका जनजाति भेटिएका छन् । हिन्दु धर्मको समयसापेक्ष व्याख्या र विश्लेषणको अभाव तथा कमीकमजोरीहरू सुधार गर्दै अघि बढ्न नसकेको अवस् थामा नेपालमा इसाईर् धर्मले फैलिनमा सफलता पाएको शाहको निक्र्यौल छ । हिन्दु धर्ममा रहेको जातीय भेदभाव र समाजमा व्याप्त गरबिीको कारण पनि इसाईकरण बढेको उनको धारणा छ । "नेपालमा जस् तो छोटो समयको वृद्धि विश्वमा कहीँ भएको इतिहास छैन," एनसीएफका प्रधानांग भन्छन्, "इसाई धर्ममा जातीय भेदभाव र आर्थिक अवस् थाको आधारमा विभेदको अनुभूति हुँदैन ।"
मिसनरीहरूको ओइरो नेपालमा इसाई धर्म वृद्धिको अभियानका मुख्य माध्यम ००७ सालको परविर्तनपछि नेपाल छिरेका मिसनरीहरू हुन् । त्यसो त, बाइबलले नै इसाई धर्म अँगाल्नेहरूलाई मिसनरीका रूपमा विश्वभर पुगेर येशुको सन्देश फैलाउने आदेश दिएको छ । म्याथ्यु १८-२० मा यशु खि्रस् टको आदेश छ, 'मलाई स् वर्ग र पृथ्वीको सबै अधिकार प्राप्त छ । त्यसैले पिता, पुत्र र पवित्र आत्माको नाउँमा सबै राष्ट्रमा गएर शिष्यहरू बनाऊ, तिनलाई दीक्षित गराऊ र मैले तिमीहरूलाई दिएको आदेश तिनीहरूलाई पालना गराऊ ।' "बाइबलको यो वाक्यांशले नै इसाई धर्मलाई मिसनरी रूप दिएको छ," मानवशास् त्री शाह भन्छन्, "त्यसैले इसाईहरू मिसनरीमार्फत धर्म प्रचार गर्नु आफ्नो कर्तव्य सम्झन्छन् ।"०४६ सालको परविर्तनपछि नेपालमा मिसनरीहरूको संख्या पनि ह्वात्तै बढेको छ । ००७ सालको परविर्तन र ०४६ सालको परविर्तनअघिको अवधिमा भारतीय सीमा क्षेत्रमा क्रियाशील मिसनरीहरू गोप्य ढंगबाट नेपाली भूमिमा गतिविधि गररिहेका थिए । ००७ सालको परविर्तनपछि उनीहरू 'नेपाल इभान्जेलिस् ट ब्यान्ड' नामको मिसन लिएर नेपाल प्रवेश गरे । त्यस मिसनलाई सन् १९४० मा भारतीय सीमा नौतनवामा काम गर्ने क्रममा डा लेडी ओ ह्यान्लन र मिस स् िटलीले प्रतिपादन गरेका थिए, जसको उद्देश्य 'ईश्वरको नाममा नेपाल गएर त्यसलाई अधीनमा पार्नेहरूलाई प्रशिक्षित गर्नु' थियो । पछि सोही मिसनलाई इन्टरनेसनल नेपाल फेलोसिप -आईएनएफ) नामकरण गरएिको हो । काठमाडौँस् िथत बेलायती राजदूतको संरक्षणमा उक्त मिसन नेपाल भित्रिन सफल भएको हो । भारतको नेपाली क्रिस्चियनहरूको एउटा सानो समूह 'मिसनरी मार्च' नै लिएर नेपाल प्रवेश गरेको थियो । उक्त समूहले पूर्वी क्षेत्रमा चर्चहरू स् थापनाको अभियान नै चलायो । नेपाल सरकारले प्रतिबन्धित चर्चहरूलाई सञ्चालन गर्ने अनुमति मात्र दिएन, पोखरामा मिसनरी अस् पताल सञ्चालनमा सहयोग पुर्‍यायो, जसलाई पछि पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय अस् पताल बनाइयो । नेपालमा मिसनरी अस् पतालहरू, कल्याणकारी संस् थाहरू र विद्यालयहरू गरी दर्जनौँको संख्यामा इसाई संस् थाहरू क्रियाशील छन् । मिसनरी विद्यालयहरू देशकै प्रतिष्ठित शैक्षिक प्रतिष्ठानको रूपमा छन् । सरकारी सेवा एवं व्यवसायमा संलग्न उच्च घरानाका धेरै सदस् यहरू सेन्ट जेभियर्स र सेन्ट मेरजिजस् ता जेसुइट उच्च माविहरूबाट दीक्षित छन् । सबैजसो विदेशी इसाई संस् थाहरूको चर्चहरूसँग सीधा सम्बन्ध छ र पास् टर -पादरी)हरूलाई धार्मिक दीक्षाका लागि सौजन्य गररिहेका छन् । मिसनरीहरूमा खासगरी युनाइटेड मिसन टू नेपाल -यूएमएन) पाँच दशकदेखि नेपालमा कार्यरत छ । 'येशुको नाममा आवश्यक परेका व्यक्तिलाई सेवा दिई काम र वचनद्वारा येशुलाई चिनाउने' यसको मूल मन्त्र हो । करबि १६ देशका ४० वटाजति संस् थाहरू मिलेर बनेको यूएमएनले नेपाल सरकारसँग धर्मप्रचारमा संलग्न नरही सेवा मात्रै उपलब्ध गराउने लिखित सर्तनामासमेत गरेको छ । ग्लोबल सपोर्ट नेटवर्क शीर्षक पुस् तकमा यूएमएनले विश्वका विभिन्न मुलुकका इसाई संस् थाहरू आफ्ना सदस् य भएको उल्लेख गरेको छ । यस् तै, आफ्नो अर्को प्रकाशन प्रेयर क्यालेन्डरमा नेपालमै पनि तीन दर्जनभन्दा बढी इसाई संस् थाहरूका बारेमा उल्लेख गरेको छ । यूएमएनले ओखलढुंगा र पाल्पाको तानसेनमा अस् पताल सञ्चालन गररिहेको छ । पाटन अस् पतालको समेत सञ्चालन गररिहेको यूएमएनले ०६२ कात्तिकदेखि त्यसको व्यवस् थापन भने छोडेको छ । मिसनले सञ्चालन गरून्जेल उक्त अस् पताल शान्तभवन अस् पतालका रूपमा चिनिन्थ्यो । पाल्पाको एक चर्च स् थापनामा युनाइटेड मिसन टू नेपालले आर्थिक सहयोग गरेको थियो । यस् तै, ०३८ सालमा काठमाडौँको जोरपाटीमा स् थापना भएको बाइबल आश्रममा पनि यूएमएनले लगानी गरेको थियो । यसैगरी, कोरयिन क्रिस्चियन मेडिको इभान्जेलिकल एसोसिएसन, जापान ओभरसिज क्रिस्चियन मेडिकल को-अपरेटिभ सर्भिस पनि नेपालमा क्रियाशील मिसनरी हुन् । कोरयिाकै होसन्ना फाउन्डेसनले पनि शैक्षिक र सामाजिक गतिविधिमार्फत इसाई धर्म प्रचार गररिहेको छ । पोखराको हरयिोखर्क कुष्ठरोग अस् पताल इन्टरनेसनल नेपाल फेलोसिपले सञ्चालन गररिहेको छ । यस् तै, अन्तर्राष्ट्रिय लेप्रोसी मिसनको सहयोगमा ललितपुरको लेले नजिक नेपाल लेप्रोसी मिसनले आनन्द वन कुष्ठरोग अस् पताल, बेलायती इसाईर्हरूको सहयोगमा धनुषाको लालगढमा नेपाल लेप्रोसी ट्रस् टले कुष्ठरोग अस् पताल सञ्चालन गररिहेका छन् । बनेपाको शिर मेमोरयिल अस् पताल प्रोटेस् टेन्ट धर्मावलम्बीको सेभेन डे एड्भान्टिज समूहले सञ्चालन गररिहेको छ । लमजुङ जिल्ला अस् पताल, रुकुमको चौरजहारी अस् पताल र डडेलधुराको टिम अस् पताल जर्मनी सरकार, स् वीस विकास सहयोग, जापानी सहयोग नियोग -जाइका) र फिनल्यान्ड सरकारको सहयोगमा मानव विकास सञ्चार सेवा -एचडीसीएस) नामक गैरसरकारी संस् थाले सञ्चालन गररिहेको छ । डीएचएम जर्मनी, मेडाफ पmान्स, मेडाफ स् वीट्जरल्यान्डलगायतका इसाई संघसंस् थाहरूले समेत सहयोग गररिहेको एचडीसीएसका तीर्थ थापा बताउँछन् । लमजुङ अस् पतालमा नेपाल सरकारको समेत कोष उपलब्ध छ । थापाका अनुसार, डडेलधुरा अस् पतालको भवन निर्माणका लागि डीएचएम जर्मनीले पाँच करोड तथा अमेरकिाको नीक साइमन इन्स्ि टच्युटले एक करोड रुपियाँ दिने निर्णयसमेत गरेका छन् । इसाई संस् थाहरूको सहयोगमा एचडीसीएस शिक्षा र सामुदायिक विकासका काममा पनि संलग्न छ । "कर गरेर कसैलाई पनि धर्म परविर्तन गराउँदैनौँ, कोही आफूखुसी तयार हुन्छ भने नाइँ भन्दैनौँ," थापा भन्छन् ।यसैगरी, शिक्षा क्षेत्रमा पनि इसाईहरूले काम गररिहेका छन् । सेन्ट जेभियर्स र सेन्ट मेरजि विद्यालयदेखि वीरगन्जको ग्रेस बोर्डिङ् स् कुल, रसुवाको थाम्बुचेतमा विलिभर्स चर्च जावलाखेलको सहयोगमा सञ्चालित विलिभर्स बोर्डिङ् स् कुललगायतका मुलुकभरका दर्जनौँ शिक्षण संस् थामा इसाई लगानी छ । इसाई लगानीमा सञ्चालित सर्लाहीको नेत्रगन्ज गाविस-३ मा नवजीवन विद्याश्रमका अभिभावकहरू त्यसका सञ्चालकको निधनपछि सरकारी अनुदानको आशामा शिक्षा विभाग धाइरहेको विभागका एक अधिकृतले जानकारी दिए । पुराना इसाई नेता राजेन्द्र रोङगोङ नेपालमा सुरुदेखि नै चर्च र मिसनरीहरू अलग-अलग ढंगले सञ्चालन भएको दाबी गर्छन् । आफूहरूले कसैलाई इसाई बन्न प्रलोभन नदिने गरेको तर आफ्नो आस् थाको कुरालाई स् पष्ट रूपमा बताउँदा धेरै जना इसाई बन्न आएको स् वीकार्छन् । भन्छन्, "हामी आफ् नो कुरा राख्छौँ तर धर्म अँगाल्न बाध्य बनाउँदैनौँ ।" यद्यपि, धर्म विस् तारको तीव्र वृद्धिसँगै आफ्ना निजी स् वार्थ पूरा गर्ने उद्देश्यले क्रिस् िचयन बन्नेहरूको संख्या पनि बढिरहेको रोङगोङको अनुभव छ ।
राजनीतिसँगको सम्बन्धदोस्रो जनआन्दोलनपछि पुनःस् थापित प्रतिनिधिसभाको ०६३ जेठ ४ गतेको ऐतिहासिक घोषणामार्फत नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषित गरसिकेको छ । "यो सहज ढंगले आएको प्रस् ताव थिएन," नेपाल मजदुर किसान पार्टीका अध्यक्ष नारायणमान विजुक्छे भन्छन्, "गम्भीर छलफल र बहसपछि मात्र निर्णयमा पुग्नुपर्ने विषय कसरी यति हलुका ढंगबाट पारति भयो, आश्चर्य लागिरहेको छ ।"यसअघि हिन्दु अधिराज्यका रूपमा संवैधानिक व्यवस् था भएको नेपालमा हिन्दु धर्मका मुख्य पर्वहरूमा मात्र राष्ट्रिय बिदा दिने गरएिको थियो । धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषित भएपछि भने सबै धर्मका मुख्य पर्वहरूमा सार्वजनिक बिदा दिन थालिएको छ । स्रोतका अनुसार, नेपालका सांसदहरूलाई इसाई बनाउने एउटा परयिोजना नै गोप्य रूपमा सञ्चालनमा छ । लामो समयदेखि सञ्चालित परयिोजना अझै गोप्य छ । राष्ट्रिय मण्डली परष्िाद्का अध्यक्ष कालीबहादुर रोकायाका अनुसार, अमेरकिा, फिनल्यान्डलगायतका देशमा रहेका इसाई संघसंस् था तथा सांसदहरूले उक्त परयिोजनाका लागि आर्थिक सहयोग दिँदै आएका छन् । दुई वर्षअघि सांसदहरूलाई आर्थिक सहयोग पठाइरहेका दाताहरू नेपाल आएको र गोदावरी रसिोर्टमा तीन दिनसम्म छलफल र विचारविमर्श भएको इसाई सञ्चारकर्मी लोकमणि ढकाल पनि सम्भिmन्छन् । उनका अनुसार, दाताहरूलाई विमानस् थलबाट सीधै गोदावरी रसिोर्ट र त्यहाँबाट पुनः सीधै विमानस् थल पुर्‍याएर गोपनीयताको प्रयास गरएिको थियो ।संविधानसभामा इसाई भनेर खुलेकी एक मात्र सभासद् हुन्, लक्ष्मी परयिार । उदयपुरको त्रियुगा नपा-१, बोक्सेकी स् थायी बासिन्दा तथा नेपाली कांग्रेसकी सभासद् परयिारले जातीय भेदभाव र मूच्र्छा पर्ने रोग निको पार्न सानै उमेरमा इसाई धर्म अँगालेकी हुन् । अन्य सभासद् र सांसदहरू पनि इसाई भएको आफूलाई जानकारी नभएको उनी बताउँछिन् । यस् तै, सांसदहरू र राजनेताहरूलाई विदेश भ्रमणमा लैजाने इसाई संस् था पनि सक्रिय छ नेपालमा । त्यसका उदाहरण हुन्, दक्षिण कोरयिाका सन म्योङ् मुन र उनको संस् था युनिभर्सल पिस फेडरेसन -यूपीएफ) । मुन युनिफिकेसन चर्च अभियानका नेता पनि हुन् । उक्त संस् थाको प्रायोजनमा अधिकांश राजनेता र सांसदहरूको टोलीले विदेश भ्रमण गर्दै आएको छ । उक्त संस् थाको प्रायोजनमा पूर्वप्रधानमन्त्री एवं कांग्रेस नेता शेरबहादुर देउवा, पूर्वप्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्द, एमाले पूर्वमहासचिव माधवकुमार नेपाल, पूर्वसभामुख तारानाथ रानाभाट तथा विद्यार्थी नेताहरू प्रदीप पौडेल, विश्वप्रकाश शर्मा र ठाकुर गैरेसम्मले अमेरकिा, फिलिपिन्स, कोरयिालगायतका देश घुम्ने अवसर पाइसकेका छन् । यूपीएफका नेपाल प्रमुख सभासद् एकनाथ ढकालका अनुसार, नेपालका विभिन्न क्षेत्रका पाँच सयभन्दा बढीले विभिन्न देश भ्रमण गरसिकेका छन् । अमेरकिाको भ्रमण गरसिकेका विद्यार्थी नेता शर्मा भ्रमणका क्रममा आफूहरूलाई इसाई धर्मका बारेमा केही नबताइएको उल्लेख गर्छन् । सभासद् गगन थापा आफूलाई पनि पटक-पटक भ्रमणको निम्तो आएको बताउँछन् । सभासद् ढकाल मुनको संस् थाको नेपाल शाखा प्रमुख हुन् भने मुनकै युनिफिकेसन चर्च अभियानका एक सदस् य पनि हुन् । मुन ती व्यक्ति हुन्, जसलाई दोस्रो जनआन्दोलनलगत्तै ०६३ जेठ १८ मा नेपाल आउँदा कुनै देशका राष्ट्रप्रमुखलाई दिइने बराबरको सम्मान दिइएको थियो । तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरजिाप्रसाद कोइरालालाई दुई वर्षअघि होटल याक एन्ड यतीमा आयोजित कार्यक्रममा मुनको संस् थाले 'गुड गभर्नेन्स अवार्ड' पनि थमाएको थियो । पुरस् कार थाप्न उपस् िथत भएका कोइरालाले आफू छोरी -सुजाता कोइराला)को आग्रहमा यहाँ आएको अभिव्यक्ति दिएका थिए । ०६५ भदौमा नेपालका २३ जना सभासद्को टोली यूपीएफको प्रायोजनमा ब्यांकक पुगेको थियो, जहाँ १९ देशका सभासद्, सांसदहरू पनि भेला भएका थिए । एक नेपाली सभासद्का अनुसार, अन्य देशका अधिकांश सांसद इसाई थिए । इन्टर रििलजियस कन्फरेन्समा यूपीएफले विश्वभरका धर्मगुरुहरूलाई पनि भेला गर्दै आइरहेको छ । यसका साथै ग्लोबल पिस काउन्सिल नामको यूपीएफको एक संगठन छ, जसमा नेपालबाट हाल पूर्वसभामुख रानाभाट सदस् य छन् । यसअघि पूर्वप्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्दले आफ्नो कार्यकाल सम्पन्न गरसिकेका छन् । "यूपीएफ अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति अभियान हो," ढकाल भन्छन्, "राष्ट्रसंघपछि विश्वभर राम्रो सञ्जाल भएको संस् था यूपीएफ नै हो ।" अन्तरधार्मिक सद्भावका लागि मात्र यूपीएफले भूमिका निर्वाह गररिहेको उनको भनाइ छ ।
कानुनी पाटोपञ्चायत व्यवस् था छँदा कानुनले धर्म परविर्तन गर्ने र गराउने दुवैलाई तीनदेखि छ वर्षसम्मको जेल सजायको व्यवस् था गरेको थियो । ०४६ को परविर्तनपछि कृष्णप्रसाद भट्टराईको अध्यक्षतामा बनेको अन्तरमि सरकारले जेलमा रहेका चाल्र्स मेन्डिजलगायतका ६३ जना इसाई धर्म प्रचारकलाई रहिा गरेको थियो । ०४७ मा नेपाली जेलमा रहेका इसाई पादरी र धर्म प्रचारकहरूलाई छुटाउन अमेरकिा र बेलायतका सांसदहरूको टोली तत्कालीन प्रधानमन्त्री भट्टराईलाई भेट्न आएको थियो । ०४७ को संविधानको धारा १९ -१) ले पनि 'प्रत्येक व्यक्तिलाई प्रचलित परम्पराको मर्यादा राखी सनातनदेखि चलिआएको आफ्नो धर्मको अवलम्बन र अभ्यास गर्ने स् वतन्त्रता हुनेछ । तर, कसैले कसैको धर्म परविर्तन गराउन पाउने छैन' भनी स् पष्ट व्यवस् था गरेको थियो । र, अन्तरमि संविधान २०६३ ले पनि त्यो प्रावधानलाई चलाएको छैन । अन्तरमि संविधानको भाग ३, मौलिक हकको धारा २३ उपधारा १ ले "प्रत्येक व्यक्तिलाई प्रचलित सामाजिक एवं सांस् कृतिक परम्पराको अवलम्बन, अभ्यास र संरक्षण गर्न हक हुनेछ । तर, कसैले कसैको धर्म परविर्तन गर्न पाउने छैन र एकअर्काको धर्ममा खलल पार्ने गरी कुनै काम, व्यवहार गर्न पाउने छैन" भनेर स् पष्ट उल्लेख गरेको छ । यस् तै, पञ्चायतकालमा मुलुकी ऐन भाग ४, महल १९ को अदलको १ नम्बरमा नेपालभित्र हिन्दु जातिमा चलिआएको धर्ममा खलल हुने गरी इसाई, इस् लाम इत्यादि मतहरू कसैले प्रचार गर्न र हिन्दु धर्मका कसैलाई धर्म परविर्तन गराउन बन्देज लगाएको थियो । ०४८ को संशोधनले धर्मको नाम उल्लेख नगरी 'अरूको धर्ममा खलल पर्ने गरी कसैले कसैको धर्म परविर्तन गराउन' निषेध गरेको छ । तर, त्यसो गरेबापत दिइने सजायमा कुनै कमी गरएिको छैन । अदलको १ -क) मा उद्योगसम्म गरेको भए तीन वर्ष कैद तथा धर्म परविर्तन गराइसकेको भए छ वर्ष कैद र विदेशी नागरकि भए सजाय भुक्तानीपछि देश निकाला गरििदनुपर्ने प्रावधान दुवै ऐनमा उल्लेख छ । अधिवक्ता हरशिंकर निरौलाका अनुसार, पञ्चायलकालदेखि अहिलेसम्म आउँदा कानुनी प्रावधानमा खासै परविर्तन आएको छैन । भन्छन्, "पञ्चायतकालमा दर्जनौँको संख्यामा मुद्दा थिए तर ०४६ को परविर्तनपछि एकदमै न्यून छन् ।" अनधिकृत रूपमा धर्म प्रचारमा संलग्न भएको अभियोगमा विदेशी मिसनरीहरू बहुदलकालमा समेत कारबाहीमा परेका थिए । नर्वेको मिसनरी संस् थामा कार्यरत ट्रोन्ड वर्गलाई ०५७ कात्तिक १३ गते सप्तरीको राजविराजबाट प्रहरीले पक्राउ गरी धर्म परविर्तन गराएको मुद्दा चलाएको थियो । उनी ३ महिना २० दिनको जेल सजायपछि सोही वर्षको फागुन ४ गते रहिा भएका थिए । यस् तै, अर्को धर्ममा अवरोध पुर्‍याएको अभियोगमा प्यूठान जिल्लामा ०५९ फागुन २ मा तीन जनालाई पक्राउ गरएिको थियो । उनीहरूमाथि फागुन १६ मा जिल्ला अदालतमा मुद्दा दर्ता गरएिको थियो । उनीहरू ०६० भदौ २५ मा धरौटीमा छुटे । ०५६ पुस १६ गते अधिवक्ता जगन्नाथ मिश्रले युनाइटेड मिसन टू नेपाल र आड्रा नेपालले सोझासीधा जनतालाई लोभलालचमा पारेर धर्मपरविर्तन गराई संविधानविरोधी काम गरेको आरोप लगाउँदै सर्वोच्च अदालतमा रटि दायर गरेका थिए । रटिमा तत्कालीन श्री ५ को सरकारलाई समेत विपक्षी बनाइएको थियो । दुवै संस् था इसाई धर्म विस् तारमा संलग्न भएको जिकिर रटिमा थियो । सर्वोच्चले पछि त्यो रटि निवेदन खारेज गरेको थियो ।०६३ जेठ ४ को संसदीय घोषणासँगै नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र भएपछि पहिलेका कानुनी प्रावधान निष्त्रिmयजस् तै भएका छन् । नयाँ संविधान नबनेसम्म कुनै कानुनी छेकवारको सामना कुनै पनि धर्म प्रचारकहरूले गर्नु नपर्ने देखिएको छ । धर्मनिरपेक्षताको सीमा तोकिनु जरुरी रहेको बताउँदै मानवशास् त्री शाह भन्छन्, "हिन्दु धर्मले प्रचार नै गर्नु हुँदैन भन्छ, इसाईहरू धर्मावलम्बी बढाउन जोडतोडले लागेका छन् । बाघ र गाईलाई कसरी एकै ठाउँ राख्न सकिन्छ ?"
नेपालमा प्रोटेस् टेन्ट सम्प्रदाय अगापे फेलोसिप बाप्टिष्ट प्रेस् वेटेरयिन एंलिकन, युनाइटेड मेथोडिस्ट मेथोडिस्ट एसेम्ब्िलज अफ गड विलिभर्स पmेन्ड्स मिसन इमानुएल एसोसिएसन न्यु लाइफ कोइनुनिया सेभेन्थ डे एडेभेन्टिस् ट जेहोवा विट्नेस आदि
तीनवटा छाता संगठननेसनल चर्चेज फेलोसिप नेपाल -एनसीएफ), राष्ट्रिय मण्डली परष्िाद् र नेपाल खि्रस् िटयन समाज गरी तीनवटा संगठन मुख्य रूपमा नेपाली इसाईहरूका छाता संगठनका रूपमा छन् । पहिले एनसीएफकै छातामा सबै थिए । तर, एनसीएफले छुट्टै सम्प्रदाय -डिनोमिनेसन्स)को रूप लिएको आरोप लगाउँदै करबि २० वटा सम्प्रदाय अलग भएपछि नेपाल खि्रस् िटयन समाज गठन भएको हो । नेपालका चर्चहरूमध्ये करबि एक हजारवटा एनसीएफसँग आबद्ध छन् । समाज अन्तर्गत २० वटा सम्प्रदाय आबद्ध छन् । हरेक सम्प्रदाय अन्तर्गत आ-आफ्ना चर्चहरू छन् । हरेक सम्प्रदायको प्रधान कार्यालय पश्चिमी देशमा छन् । प्रधान कार्यालयहरूले आ-आफ्ना सम्प्रदायलाई प्रायोजन गर्नेलगायतका काम गर्छन् । यसबाहेक नेपाल बाइबल सोसाइटीलगायतका संस् था पनि छन् । जसले धर्म प्रचारप्रसारमा योगदान दिँदै आएका छन् ।
इसाई इतिहास

नेपालमा इसाई धर्म प्रवेशको इतिहास पाँच शताब्दी पुरानो हो । देवीप्रसाद शर्माको आधुनिक नेपालको इतिहास पुस् तकमा उल्लेख भए अनुसार, १६औँ शताब्दीमा इसाईको रोमन क्याथोलिक सम्प्रदायका धर्मगुरु 'क्यापुचीन पादरी' पहिलोपटक नेपाल छिरेका थिए । विक्रम संवत् १६८५ मा कान्तिपुरका राजा शिवसिंह मल्लले पहिलोपटक क्यापुचीन पादरीहरूलाई धर्मप्रचारका लागि नेपाल भित्र्याएका हुन् । कान्तिपुरका राजा प्रताप मल्ल, ललितपुरका राजा श्रीनिवास मल्ल र भक्तपुरका राजा रणजीत मल्लले उनीहरूलाई निर्भयतापूर्वक धर्मप्रचार गर्न छुट दिएका थिए । त्यसरी छुट दिनेमा ललितपुरका राजा श्रीनिवास मल्लले बढी नै उदारता देखाएका थिए । विसं १८२४ मा उनीहरूले ३९ नेपालीलाई इसाई बनाएका थिए । त्यही समयमा ललितपुरमा पहिलो चर्चको स् थापना भएको थियो र नाम थियो, आवर लेडिज् एजम्प्सन । सिमन पाण्डेको नेपालमा क्रिस्चियन धर्म शीर्षक पुस् तक अनुसार, विसं १८१७ मा क्यापुचीन पादरीहरूले नै अर्को चर्चको स् थापना गरे । जसको नाम थियो, एनुसिएसन अफ आवर लेडी । पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँमा विजय पाउनासाथ आफ्ना ६२ जना शिष्यसहित ती पादरीहरूलाई नेपाल छोडेर जाने आदेश दिए । तिनीहरूले बि्रटिस जासुसको रूपमा काम गर्ने आशंकामा देश निकाला गरएिको थियो । विसं १८२६ मा ती पादरीहरू उत्तरी विहारको बेतियामा बसाइँ सरे । उनीहरूकै पछि लागेर क्रिस्चियन धर्म अँगालेका काठमाडौँ उपत्यकाका केही नेवारी परविार पनि त्यतै लागे, जहाँ आजसम्म पनि नेवारी समुदायका रोमन क्याथोलिकहरू बसेका छन् । पृथ्वीनारायणले देश छोडेर जाने आदेश दिए पनि एक पादरीले नेपालमै बस् ने निर्णय गरे । विसं १८६७ मा उनको पनि निधन भएपछि ००७ सालसम्म नेपालमा एक जना पनि क्रिस्चियन पादरी थिएनन् । ००७ मा राणाशासन ढलेर प्रजातन्त्रको स् थापना भएपछि विदेशी मिसनहरूका लागि नेपालमा ढोका खुला भयो । राजा महेन्द्रको पालामा जेसुइट्सहरूको नेपाल प्रवेशसँगै क्याथोलिक समुदायको पनि पुनःस् थापना भयो । जेसुइट्सहरूले शैक्षिक प्रतिष्ठानहरूमार्फत देशको सेवा गर्ने उद्देश्य लिएका थिए । फादर मोरान नामका पादरीले ००७/८ सालतिर गोदावरीमा पहिलो इसाई विद्यालय स् थापना गरे । ००७ सालको परविर्तनपछि नेपाल छिरेर इसाई धर्म प्रचार गर्ने उनी पहिलो पादरी थिए । उक्त मिसन विद्यालयमा गरबि परविारका केटाकेटीलाई निःशुल्क शिक्षा दिइन्थ्यो । ००८ सालमा क्याथोलिक सम्प्रदायका अनुयायीहरूको पहलमा सेन्ट जेभियर्स स् कुलको स् थापना भयो । ०४६ सालको परविर्तनपछि ०५० सालमा काठमाडौँको धोबीघाटमा अर्को क्याथोलिक चर्च स् थापना भयो । राजेन्द्र रोङगोङका अनुसार, नेपालको पहिलो प्रोटेस् टेस् ट चर्च पोखराको रामघाट चर्च हो, जो जून २००८ मा स् थापना भएको थियो । भारतका दार्जीलिङ, आसाम, नागाल्यान्ड, मेघालय, मिजोरम हुँदै पनि नेपालमा इसाई धर्मले प्रवेश पाएको हो । राजधानीको ज्ञानेश्वर चर्च त्यसको उदाहरण हो । विसं ००८ सालदेखि सञ्चालनमा आएको उक्त चर्च कालिम्पोङबाट स् नातक पूरा गरेर स् वदेश फर्केका राजेन्द्र रोङगोङकै पहलमा स् थापना भएको हो ।
नेपालमा मिसनरीहरू

इन्टरनेसनल नेपाल फेलोसिप, युनाइटेड मिसन टू नेपाल, वल्र्ड भिजन नेपाल, मेरी स् टोप्स क्लिनिक मेडिकल क्रिस्चियन फेलोसिप, फोकस, टिम मिसन, आड्रा नेपाल, नेपाल खि्रस् िटयन चिल्ड्रेन एजुकेसन, क्याम्पस क्रुसेड फर क्राइस् ट, इन्टरनेसनल बाइबल सोसाइटी, नेपाल क्रिस्चियन एलाइन्स, एभ्री होम क्रुसेड, गोस् पेल फर एसिया, विटनेस फर नेपाल, नेपाल बाइबल सोसाइटी, एभान्जेलिकल एलाइन्स, नेपाल लेप्रोसी ट्रस् ट, नेपाल खि्रस् िटयन फेलोसिप, आगापे क्रिस् िचयन फेलोसिप, इम्यानुएल चर्च मिनिस् िट्रज, गोस् पेल रेकर्डिङ्, अपरेसन मोबिलाइजेसन, इन्टरनेसनल निड्स, पि्रजन फेलोसिप नेपाल, नेसनल चर्च फेलोसिप अफ नेपाल, बाइबल ट्रेनिङ्, क्रिस्चियन आर्ट्स एसोसिएसन, मुभमेन्ट फर युनिटी, खि्रस् िटयन प्रोफेसनल फेलोसिप, विश्वविद्यालय खि्रस् िटयन विद्यार्थी संगति आदि ।
'नक्कली इसाई बन्ने प्रवृत्ति’

नेपालमा इसाईकरण १६औँ शताब्दीदेखि नै सुरु भएको हो । पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण गरेपछि त्यो क्रम ठप्प नै भयो । फेर २००७ सालको परविर्तनपछि पुनः सुरु भयो । ०१७ सालको कदमपछि यो फेर िठप्प भयो । पञ्चायतकालमा जेलनेल भोगेको कारणले नै कतिपयले आर्थिक फाइदा पनि उठाए । ०४६ सालको परविर्तनपछि पुनः सुरु भएको हो । ०४७ सालको संविधान र हालको अन्तरमि संविधानले पनि धर्म परविर्तन गर्न र गराउन छुट दिएको छैन । तर, व्यवहारमा भने परविर्तन आएको छ । अहिले इसाई धर्म अँगाल्नेहरूको संख्या दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ । गाउँका गाउँ नै पनि इसाई बन्ने क्रम चलिरहेको छ । नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र बनाउन इसाईहरूको बढी भूमिका छ भन्ने बिलकुलै होइन । इसाईहरूले धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र चाहेका मात्र हुन् र उनीहरूको यसमा थोरै मात्र योगदान छ । मुख्य रूपमा जनजातिहरू जसले नेपालको ३५ प्रतिशत जनसंख्या ओगटेका छन्, दलितहरू जो छुवाछूत प्रथाका कारण सामाजिक विभेद सहेका छन्, उनीहरूले धार्मिक स् वतन्त्रताको पक्षमा बोलेका हुन् । राष्ट्रसंघीय एजेन्सीहरू, अमेरकिा, बेलायत, नर्वे, जर्मनी, फिनल्यान्डजस् ता देशहरूले प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष भूमिका निर्वाह गरेका छन् । त्यसमाथि माओवादीको मुख्य एजेन्डा हो धर्मनिरपेक्षता । अरूको भूमिका सहायक हो यसमा र माओवादीको प्रमुख भूमिका हो । नेपाली क्रिस्चियनहरू सामाजिक र राजनीतिक गतिविधिबाट विमुख छन् । खालि धार्मिक गतिविधिमा मात्र सीमित छन् । देशको नागरकि भएको नाताले हाम्रो सामाजिक दायित्व र राष्ट्रिय जिम्मेवारी पनि छ । अर्को कुरा क्रिस्चियन भएपछि आफ्ना सम्पूर्ण रीतिरविाज र संस् कृति त्यागिदिने चलन छ । आफ्नो संस् कृतिसँग सम्बन्धविच्छेद नै गर्ने र आफ्ना सम्पूर्ण पहिचान नै गुमाउने भन्ने कुरा खतरनाक हो । कुनै दिन नेपालका बहुसंख्यक जनता क्रिस्चियन भए भने त्यतिबेला नेपालको राष्ट्रियता, सांस् कृतिक र भाषिक पहिचान कहाँ जाला ? त्यसैले यो क्रम रोकिनुपर्छ, संस् कृति र रीतिरविाज जोगाउनुपर्छ । यस् तै, अन्य धर्मावलम्बीहरूसँग नमिल्ने, सहकार्य नगर्ने र हेयको दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति पनि ठीक होइन । नेपाली चर्चको नेतृत्व नेपाली नागरकिको हातमा हुनुपर्छ, विदेशीको हातमा होइन । नेपालका धेरै चर्च र इसाई संस् थाहरू विदेशी सहयोगमा निर्भर छन्, यस् तो परनिर्भरता पनि हटाउनु पर्छ । नेपाली चर्च र इसाई संघसंस् थालाई ठूलो परमिाणमा विदेशी सहयोग आइरहेको छ । त्यस् तो सहयोग गलत मान्छेको हातमा आइरहेको छ र गलत ढंगले प्रयोग भइरहेको छ । अमेरकिा, बेलायत, जर्मनी, नर्वे, फिनल्यान्ड, स् वीडेन, डेनमार्क, जापान र दक्षिण कोरयिाजस् ता देशहरूले नेपाली इसाई संघसंस् था र चर्चहरूलाई धेरै ठूलो परमिाणमा आर्थिक सहयोग पठाइरहेका छन् । विगत छ वर्षमा राष्ट्रिय मण्डली परष्िाद्ले यस विषयलाई गम्भीरतापूर्वक उठाउने प्रयास गर्दै आएको पनि छ । गलत व्यक्तिको हातमा आएको रकम गलत प्रयोग हुनु स् वाभाविकै हो । तर, त्यसले अन्तर्राष्ट्रियस् तरमा नेपालको बदनामी गराइरहेको छ । अर्को कुरा, लोभलालच देखाएर इसाई बनाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ, त्यो गलत हो । केही इसाई अगुवाहरूले गलत रपिोर्ट विदेश पठाएर आर्थिक उपार्जन गररिहेका छन् । जस् तो, धेरै चर्चहरू बनाएको र धेरै मान्छेलाई इसाई बनाएको भन्ने खालका अतिरञ्जित रपिोर्ट पठाएर आर्थिक सहयोग माग्ने प्रचलन छ । नेपालमा धार्मिक स् वतन्त्रता छैन, इसाई भएपछि खुला हिँडडुल गर्न पाइँदैन, बाहिर निस् िकयो भने हत्या गर्छन् भन्नेजस् ता रपिोर्ट पनि विदेश गइरहेका छन् । त्यसले केही हदसम्म नेपालको पर्यटन व्यवसायलाई पनि असर पुर्‍याएको छ र देशकै बदनामी गराइरहेको छ । सन् २००२ मा म नर्वे गएको थिएँ । त्यहाँको संसद्मा एक सांसदसँग भेट भयो । उनले नेपालको संसद्मा धेरै सांसदहरू इसाई बनेको, संसद् बैठक बस् नुअघि प्रार्थना हुने गरेको जस् ता कुरा सुनाए । तर, यो गलत कुरा हो भन्दा उनले पत्याएनन् र मलाई उल्लीबिल्ली गर्न खोजे । केही समयपछि पुनः अमेरकिा पुग्दा त्यहाँका एक सिनेट सदस् यले यस् तै कुरा सुनाएका थिए । स् वदेश फर्केर खोजबिन गर्दा केही सांसदहरू आफूलाई इसाई भएको रपिोर्ट पठाएर आर्थिक उपार्जनमा लागेका रहेछन् । त्यसका लागि यहाँ एउटा परयिोजना नै सञ्चालित रहेछ । इसाई भएको खुलेमा ज्यानकै खतरा हुनेजस् ता गलत रपिोर्ट पठाएर अहिले पनि उक्त परयिोजना सञ्चालनमा छ । संविधान बनाउन जनताबाट चुनिएका सभासद्हरू पनि आफूलाई नक्कली इसाई बनाएर आर्थिक उपार्जनमा लागिरहेका छन् । ठूलो परमिाणमा यसका लागि विदेशी सहयोग आइरहेको छ । यस् तो गलत प्रवृत्तिले देशको छवि कहाँ पुर्‍याइरहेको छ ? राज्यले यसमा छानबिन गर्नुपर्छ र दोषीहरूमाथि कारबाही गर्नुपर्छ । -राष्ट्रिय मण्डली परिषद् नेपालका महासचिव एवं राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगका सदस् य रोकायासँगको कुराकानीमा आधारित
नेपालमै समर्पित

प्रख्यात नेपाली इतिहासकार फादर लुडविग स् िटलरको ८१ वर्षको उमेरमा फागुन २६ गतेे काठमाडौँको नर्भिक अस् पतालमा हृदयाघातबाट निधन भयो । त्यसको एक साता नबित्दै बौद्ध नेवारी संस् कृतिमा विशेषज्ञता हासिल गरेका फादर जोन के लकको पनि निधन भयो । दुवै व्यक्तित्व क्याथोलिक समुदायका इसाई पादरी मात्र थिएनन्, नेपाल र नेपालीका असल मित्रहरू पनि थिए । स् िटलरले नेपालमा शिक्षाको क्षेत्रमा ५३ वर्ष सेवा पुर्‍याएका थिए । सन् १९५६ मा नेपाल आएका स् िटलर त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट विद्यावारििध गर्ने पहिलो व्यक्ति थिए, त्यो पनि नेपाली इतिहासमा । उनको नेपाल आगमन सेन्ट जेभियर्स स् कुलका शिक्षकका रूपमा थियो । उनी शिक्षकका रूपमा मात्र रहेनन्, गोदावरी अल्मुनाई एसोसिएसनको स् थापना पनि गराए । सन् १९६९ मा उनलाई मानार्थ नेपाली नागरकितासमेत दिइएको थियो । उनले नेपाल ग्रोथ अफ ए नेसन, दी साइलेन्ट क्राई- दी पिपुल अफ नेपाल, दी राइज अफ दी हाउस अफ गोर्खा- अ स् टडी इन दी युनिफिकेसन अफ नेपाल, पृथ्वीनारायण शाह इन दी लाइट अफ दिव्य उपदेशलगायतका पुस् तकहरू लेखेका छन् । यस् तै, राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्वउपाध्यक्ष रामप्रकाश यादवसँग मिलेर स् िटलरले प्लानिङ् फर पिपुल नामको पुस् तक पनि लेखेका छन् । यस् तै, स् िटलरकै साथी फादर लकले भने आफ्नो दाहसंस् कार हिन्दु संस् कार अनुसार गराएर नेपाल र नेपालीबीच अमिट छाप छोडेका छन् । सधैँ नेपाली टोपीमा देखा पर्ने लकले नेवारी बौद्ध संस् कृतिमा विशेषज्ञता नै हासिल गरेका थिए । सन् १९५९ मा सेन्ट जेभियर्स स् कुलको शिक्षकको रूपमा नेपाल आएका उनलाई सन् १९७६ मा मानार्थ नेपाली नागरकिता प्रदान गरएिको थियो । उनले बुद्धिस् ट मोनास् िट्रज अफ नेपाल, अ सर्वे अफ बहाल एन्ड बहाल अफ दी काठमाडौँ भ्याली, रििबल्डिङ् बुद्धिजम- दी थेरावादा मुभमेन्ट इन ट्वेन्टिथ सेन्चुरी नेपाल, करुणामय, दी कल्ट अफ आवालोकिटेश्वरा-मत्स् येन्द्रनाथ इन दी भ्याली अफ नेपाल नामका पुस् तकहरू लेखेका छन् । स् िटलरको ध्यान पहाडी क्षेत्रका ब्राह्मण क्षेत्रीमा केन्दि्रत थियो भने लकको नेवारी संस् कृति र समाजमा थियो । स् िटलर नेपालको आर्थिक इतिहासमा महेशचन्द्र रेग्मीकै समकक्षीका रूपमा सम्मानित छन् । अझ फादर लकले त नेपाली शब्द विन्यास नामको पुस् तक नै लेखेका छन् । लकले कैलाश नामको एक प्राज्ञिक जर्नलको लामो समयसम्म सम्पादन गरेका थिए ।
विरोधाभासपूर्ण व्यवस्था
सुधीन्द्र शर्मा
अन्तरमि संविधानले राज्यलाई धर्मनिरपेक्ष घोषणा गरेको छ । धर्मनिरपेक्ष भनिसकेपछि कुनै पनि धर्मको अभ्यास गर्न पाउने अथवा आफ्नो मत अरूमा लान पाउने अधिकार हुन्छ । तर, संविधानले धर्म परविर्तन गर्न नपाउने भनेको छ । यो त देशचाहिँ गणतन्त्र हो र राष्ट्रप्रमुखचाहिँ राजा हुन् भनेजस् तो भयो । यी दुई विषयमा सिद्धान्त नै फरक छ र सोच पनि । संविधानमै एउटा ठूलो विसंगति देखिन्छ । यो सिलसिलामा राज्य व्यावहारकि रूपमा मात्र धर्मनिरपेक्ष हुनुपर्छ । त्यसैले उपाय के थियो भन्दा राज्यको चरत्रि व्याख्या गर्नेबेलामा धर्मनिरपेक्षताका बारेमा अथवा हिन्दु धर्मका बारेमा केही नबोल्नुपथ्र्यो । र, ऐन कानुनहरूमार्फत राज्यले कुन हदसम्म धर्मनिरपेक्षता अँगाल्ने भन्ने मिलाउन सक्नुपर्छ । तर, त्यो भएन । धर्मनिरपेक्षता भनेको छ अनि धर्म परविर्तन गर्न पाइन्न पनि भनेको छ । एउटा ठूलो विसंगति र विरोधाभास यहीँ नै छ । हिजोको दिनमा राज्य र हिन्दु धर्म सापेक्ष रूपले सम्बन्ध हुँदाखेर िधर्मलाई पालनपोषण गर्ने, सम्वर्द्धन गर्ने सबै राज्यबाट हुन्थ्यो । अब त्यो भूमिका राज्यबाट हटेको छ । अब धर्मको पालनपोषण र सम्वर्द्धन त्यो धर्मका अनुयायीहरूले गर्नुपर्छ । बदलिएको परपि्रेक्ष्यमा हिन्दु धर्मलाई जोगाउने जमर्को राज्यबाट हुन सक्दैन र त्यो आम हिन्दु जनताबाट हुनुपर्छ । जोगाउने भनेको प्रतिकारमा उत्रने भन्ने होइन । आफ्नो धर्म र संस् कृतिको सही बुझाइ हुनुपर्‍यो र अन्य धर्म पनि बुझ्न थाल्नुपर्‍यो । अन्य सिद्धान्तलाई आलोचना गर्नका लागि पहिले त्यो सिद्धान्तलाई बुझ्नुपर्छ भनेजस् तै हो यो । 'क्रिस्चियानिटी' बढिरहेको भन्ने जुन कुरा छ, तथ्यांकले पनि त्यही देखाउँछ । २००८ सालको जनगणनादेखि अहिलेसम्म हेर्ने हो भने पनि सबभन्दा द्रुत गतिमा इसाई धर्म नै बढिरहेको देखिन्छ । प्रश्न उठ्छ, किन बढ्यो ? तर्क गरन्िछ, पहिलो त नेपाल गरबि मुलुक हो । क्रिस्चियनहरूले विभिन्न प्रलोभन दिन्छन्, शिक्षा-स् वास् थ्योपचारदेखि विभिन्न सुविधा दिन्छन् अनि मान्छेहरू लाग्छन् । यदि त्यो नै तर्क हो भने यो बिर्सनुभएन कि विश्वमण्डलीकरणबाट एकदम धनी भएकाहरूमा भारतका हिन्दुहरू पनि छन् । हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले अथाह सम्पत्ति कमाएका छन् भने किन हिन्दु धर्म जोगाउनका लागि अथवा क्रिस्चियनहरूले दिएजस् तै सेवा र सुविधा दिन नसकेको त ? प्रतिस् पर्धामा उत्रनु भनेको यस् तो व्यवहारले पनि हो । पश्चिमा देशमा इसाई मिसनरीहरू र सरकारबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुँदैन । उनीहरूको समाज धेरै हदसम्म धर्मनिरपेक्ष छ । सरकारहरूले धार्मिक समुदायहरूलाई स् वतन्त्रतापूर्वक काम गर्ने वातावरण बनाइदिएका छन् । त्यो आफ्नो देशको परपिाटी भएकाले अन्य देशमा पनि लोकतान्त्रिक व्यवस् था होस् भन्ने चाहन्छन्, मिसनरीहरू । लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यताभित्रै जोडिएर आउँछ, धर्मनिरपेक्षताको सिद्धान्त पनि । अन्य देश पनि लोकतान्त्रिक भएमा आफ्नो धर्म प्रचार गर्न पाइने आशा मिसनरीको हुन्छ । र, मानव अधिकार र धार्मिक स् वतन्त्रताको पक्षमा बोल्न आफ्ना सरकारहरूलाई दबाब दिन्छन् । अनि, पश्चिमा देशहरूले लोकतान्त्रिक व्यवस् था नभएका देशहरूलाई औँला ठड्याउँछन् । यसरी अप्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ उनीहरूको । पश्चिमा देशहरू समृद्ध छन् र उनीहरूसँग प्रशस् तै स्रोत छ तर जनशक्ति छैन । हामीकहाँ जनशक्ति छ तर स्रोत छैन । असल इसाई भएको नाताले दानमार्फत संकलन हुने अथाह सम्पत्ति अल्पविकसित मुलुकका कसैलाई संवाहक बनाएर धार्मिक उद्देश्यले लगानी गर्छन् । मिसनरीहरूको परपिाटी र संस् थागत संरचना हेर्ने हो भने बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूसँग मिल्दोजुल्दो छ । बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले जस् तै उनीहरू आफ्ना नयाँ बजारहरू खोजिरहेका हुन्छन् । नयाँ बजारले यति प्रतिशत नाफा गराउँछ, त्यसका लागि यसरी मार्केटिङ् गर्नुपर्छ भनेर बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले रणनीति बनाएजस् तै मिसनरीहरूले पनि बनाउँछन् । उनीहरूले नेपालजस् ता अल्पविकसित देशहरूलाई आफ् नो नयाँ बजारका रूपमा हेरेका छन् । यस् तो परम्परागत धर्म मान्ने देशहरूमा प्रचार गरयिो भने यति प्रतिशत जनसंख्यालाई इसाई बनाउन सकिन्छ भनेर रणनीति बनाउँछन् र त्यसै अनुसार काम गररिहेका छन् । इसाईको संख्या बढ्यो भने मिसनरीहरूको कोष वृद्धि पनि त्यसै अनुसार भइरहेको हुन्छ । विश्वमा तीन प्रकारको क्रिस्चियानिटी देखिन्छ । पहिलो इस् टर्न अर्थोडक्स, जसको केन्द्रविन्दु कन्स् ट्यान्टिनोपोल -हालको इस् तानबुल) थियो, जुन पछि रसियातर्फ प्रवेश गर्‍यो । दोस्रो रोमन क्याथोलिक, जसको आधारभूमि अहिले पनि रोममा छ । तेस्रो रोमन क्याथोलिकबाट विद्रोह गरेर जन्मेको प्रोटेेस् टेन्ट । प्रोटेस् टेन्टले खासगरी पश्चिमी युरोप र अमेरकिामा आफ्नो आधार बनाएको छ । प्रोटेस् टेन्टभित्र पनि १६औँ शताब्दीदेखि २१आँै शताब्दीको पूर्वार्द्धसम्म विभिन्न आन्दोलनहरू जारी छन् । र, त्यसबाट नयाँ समूहहरू निस् िकने क्रम जारी छ । विभिन्न शताब्दीमा आएका बाप्टिस् ट, लुथरन, प्रेस् बेटेरयिनदेखि २१औँ शताब्दीको पूर्वार्द्धमा आएका पेन्टाकोस् टल र टेली इभान्जेलिकललगायतका समूह संसारभर क्रियाशील छन् । पछिल्लो समयमा जन्मेका समूहहरू पहिलेका भन्दा आक्रामक ढंगले धर्म प्रचारमा लागेका छन् । उनीहरू पहिलेका क्रिस्चियनलाई क्रिस्चियन नै मान्दैनन् । नेपालमा पनि त्यस् ता समूहहरू निकै आक्रामक छन् । क्रिस्चियन मिसनरीहरूको अप्रत्यक्ष सम्बन्ध माओवादीहरूसँग पनि थियो । उनीहरूको मिलनविन्दु धर्मनिरपेक्षता थियो । माओवादीहरू धर्म नमान्ने किसिमको धर्मनिरपेक्षताको सिद्धान्तमा थिए भने मिसनरीहरू आफ्नो धर्म प्रचारका लागि सहज वातावरण र अन्य धर्मावलम्बीलाई आफ्नो धर्ममा ल्याउने अधिकारसहितको धर्मनिरपेक्षता खोजिरहेका थिए । धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गराउन पनि मिसनरीहरूले प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष भूमिका निर्वाह गरेका हुन सक्छन् । हिन्दु धर्मले जुन किसिमको वर्ण व्यवस् था गर्‍यो, त्यसले जनजाति र दलितहरूलाई समाजबाट अवहेलनाको रूपमा हेर्‍यो । जुन धर्ममा उनीहरू अपहेलित भइरहेका थिए, विकल्प खोज्नु स् वाभाविकै हो । त्यसै अवस् थालाई मिसनरीहरूले समाते र पहाडका जनजाति र दलित तथा तराईका आदिवासी र दलित समुदायलाई इसाई बन्न प्रेरति गरे ।जसरी विगतको संविधानमा हिन्दु धर्मको शब्दावली अनावश्यक थियो, त्यसैगरी अहिले धर्मनिरपेक्ष शब्द राख्नु अनावश्यक थियो । धेरै विकसित देशले आफ्नो संविधानमा धर्मका बारेमा बोलेका छैनन् । संविधानमा राज्यको परभिाषा गर्दा मौन बस् ने, आफ्ना नियम-कानुनद्वारा धार्मिक सद् भावलाई एउटा लक्ष्मण-रेखा दिने तथा भविष्यमा हस् तक्षेप गर्नुपर्ने अवस् था आए राज्यको भूमिका निणर्ायक हुने अवस् था सिर्जना हुनसक्छ । (समाजशास्त्री शर्मासँगको कुराकानीमा आधारित)

Beware

2009-02-07T15:43:00.006+05:30

खाद्यपदार्थ मन्दविष्ाको उपभोग

दैनिक उपभोगका खाद्यवस्तु रोगका घर

उपेन्द्र पोखरेल·

*हामी दूधस"गै टेट्रासाइक्लिन, पेनिसिलिन, म्यात्रmोलिड्‍सजस्ता एन्टिबायोटिकस"गै कोलीफर्म नामक जीवाण्ाु पनि खाइरहेका हुन्छौ" । *ब्रोइलरका पारखीहरूलार्इ स्वादिलो मासु खाइरह"दा त्यसमा मापदण्डभन्दा धेरै गुण्ाा बढी टेट्रासाइक्लिन, टाइलोसिनजस्ता एन्टिबायोटिक रहेको तथ्य सायदै ख्याल हुन्छ ।

* केरा, स्याउ, सुन्तला, आ"प, अम्बाजस्ता फलफूलहरूमा पनि मालाथिन, मिथाएल पाराथिनजस्ता हानिकारक विष्ाादीहरू भेटिएका छन्‍ ।

ताजा देखिने तरकारी, फलफूल, मासु वा दूध खाने त्रmममा आमउपभोत्तmाले मन्द विष्ा खाइरहेका छन्‍ भन्ने द ृष्टान्तहरू हुन्‍, माथिका । हो पनि, नेपाल क ृष्ाि अनुसन्धान परिष्ाद्‍ (नार्क)का बागवानी विज्ञ मधुसूदन घले पनि त्यही भन्छन्‍ । उनका शब्दमा "विष्ा बा"की रहने अवधिभित्रै बजारमा तरकारी आइसकेको हुन्छ, जसले जनस्वास्थ्यमा सोभmो असर पुर्‍याइरहेको छ ।" उनका अनुसार विष्ाादीको अवशेष्ा रहने अवधि (रेसिड्‍युल पिरियड) तीन दिनदेखि तीन सातासम्म रहने भए पनि विष्ाादी छरेको केही घन्टामै तरकारी बजारमा पुगिसकेको हुन्छ । मुलुकको व्यावसायिक तरकारी खेतीमा जानी(नजानी अत्यधिक रासायनिक मल र विष्ाादी प्रयोग भइरहेको छ । भmन्डै दुर्इ दशकअघि सुरु भएको नेपालको व्यावसायिक तरकारी खेतीको धेरैलार्इ थाहा नभएको पाटो पनि हो, यो । सपि्रएका तरकारी खानेमध्ये धेरैजसो रासायनिक मल तथा विष्ाादीको प्रयोगले मानव जीवन र पर्यावरण्ामा पनर्े नकारात्मक असरबारे जानीनजानी उदासीन बनिरहेका छन्‍ । जोखिममा जनस्वास्थ्यगत वर्ष्ा पा"चखाल, जहा" तरकारी खेतीमा विष्ाादीको प्रयोग अत्यधिक छ, मा जन्डिसको प्रकोप फैलियो । स्थानीय प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रका सहायक सानुबाबु गौतमका अनुसार, वडा नं. ५ र ६ मा त जन्डिसका बिरामी नभएको घरै थिएन । २०६२ र ०६३ सालमा पनि पा"चखालमै आ"खा पाक्ने रोग फैलिएको थियो । त्यतिबेला सामान्य आैष्ाधिले काम नगरेर हाहाकार मच्चिएको स्वास्थ्य सहायक गौतम सम्भmन्छन्‍ । एउटै रोगमा पनि पा"चखालका बिरामीलार्इ अन्यत्रका बिरामीभन्दा दोब्बर आैष्ाधि चाहिन्छ । गौतम भन्छन्‍, "अन्यत्रका बिरामीलार्इ एक चक्की सिटामोलले हुनेमा यहा"कालार्इ एकैपटक दुर्इ चक्की दिनुपर्छ ।" पा"चखालबासीमा श्वासप्रश्वास, घा"टी, छाला र पेटको समस्या बढी छ । पा"चखालको प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा आउने बिरामीमध्ये ३० प्रतिशतमा यस्तो समस्या देखिएको छ । "मास्क नलगार्इ आैष्ाधि छकर्ेको थिए", यस्तो भयो भन्दै आउनेहरू बढी छन्‍," गौतम बताउ"छन्‍ । विष्ाादीका कारण्ा कुन रोगको मात्रा कसरी कति बढेको छ भन्ने अध्ययन र विश्लेष्ाण्ा अहिलेसम्म भएको छैन । तर, विष्ाादीले ह ृदयरोग, उच्चरत्तmचाप, मिर्गौला र कलेजोको संत्रmमण्ा बढ्‍ने ठोकुवा चिकित्सकहरू गर्छन्‍ । "विष्ाादीको पहिलो प्रहार कलेजो र मिर्गाैलामा हुन्छ," मिर्गौला रोग विशेष्ाज्ञ डा. विनय रेग्मी भन्छन्‍, "तर, कति मात्रामा भन्ने अध्ययन भएको छैन ।" काठमाडौ"को वनस्थलीस्थित राष्टि्रय मिर्गाैला केन्द्रमा आउने मासिक ४० जनाभन्दा बढी नया" मिर्गाैला रोगीहरूको पारिवारिक इतिहास मिर्गाैला रोगको पाइएको छैन । अस्वस्थ खानपानकै कारण्ा उनीहरूको मिर्गौलामा समस्या सुरु भएको डा. रेग्मी बताउ"छन्‍ । चिकित्सकहरूका अनुसार अहिले जन्डिसलगायत कलेजोका रोगहरू विष्ाादीकै कारण्ा बढेका छन्‍ । वरिष्ठ ह ृदयरोग विशेष्ाज्ञ डा. अवनीभूष्ाण्ा उपाध्याय पछिल्लो समयमा १९/२० वर्ष्ा उमेर समूहका युवकयुवतीमा ह ृदयाघातको समस्या निकै बढेको बताउ"छन्‍ । उनका अनुसार तरकारी, मासु र दूधमा देखिएका विष्ाादी र अखाद्य पदार्थले मानिसको मुटुमा प्रत्यक्ष्ा असर पार्छ । भन्छन्‍, "विष्ाादीले मुटुको मांसपेसी र पम्पमा समस्या ल्याउ"छ तर कति असर परेको छ भनेर विश्लेष्ाण्ा भएको छैन ।" ह ृदयरोग विज्ञ डा. दिवाकर शर्मा पनि विष्ाादी र एन्टिबायोटिकले उच्चरत्तmचाप बढाउन सहयोगी भूमिका खेलिरहेको बताउ"छन्‍ । विष्ाादीले सबै प्रकारको क्यान्सर निम्त्याउने बताउ"दै भत्तmपुर क्यान्सर अस्पतालका निदर्ेशक डा. राजेन्द्रप्रसाद बराल भन्छन्‍, "तर, त्यसको पनि विस्त ृत अध्ययन नै भएको छैन ।" उनी अहिले नेपालमा करिब ६० हजार मानिस विभिन्न प्रकारको क्यान्सरबाट पीडित भएको अनुमान गर्छन्‍ । उनका अनुसार, नेपालीहरूमा पेट र पाचनप्रण्ाालीको क्यान्सर उल्लेख्य मात्रामा बढेको छ । सरकारले वास्ता नगरेको जनस्वास्थ्यको यो क्ष्ोत्रमा अध्ययन खर्चिलो हुने भएकाले रोगहरूको एकीक ृत तथ्याङ्‍क उपलब्ध नभएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ । डा. बराल विष्ाादीका कारण्ा रोगहरू कसरी बढिरहेका छन्‍ भन्ने अध्ययन अत्यन्तै जरुरी भइसकेको बताउ"छन्‍ । भयावह तस्बिरबारीमा काउली टिप्न व्यस्त काभे्रको पा"चखाल गाविस(६ का क ृष्ाक विष्ण्ाु दनुवारले फूल लागेपछि आैष्ाधि नछकर्ेको बताए । तर, काउलीको बोटमा कुहीनसकेका लार्भाले उनको दाबीको खण्डन गरिरहेका थिए । अन्त्यमा उनले भने, "टिप्नुअघि बोरन नामको आैष्ाधि छर्कियो भने काउली हत्तपत्त पहे"लि"दैन, क ृत्रिम रूपमा ताजा देखाउन मद्दत गर्छ ।" विष्ाादीको प्रयोग गरेर फलाइएको तरकारीबाट उनी वाष्ािक एक लाख रुपिया"भन्दा बढी आम्दानी गर्छन्‍ । धादिङ, धाकर्ेस्थित क ृष्ाि उपज संकलनस्थलमा भेटिएका केवलपुर गाविस(६ का प्रेमबहादुर तामाङले भने, "हिजो डाइथिएम हालेको गोलभे"डा लिएर बजारमा आएको ।" तरकारी खेतीमा रासायनिक मल र विष्ाादीको अत्यधिक प्रयोग गनर्े क ृष्ाकहरूको प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन्‍, दनुवार र तामाङ । देशका सबै प्रमुख व्यावसायिक तरकारी फारमहरूका क ृष्ाक रासायनिक मल र विष्ाादीको अत्यधिक प्रयोग गरेको निर्धक्क स्वीकार्छन्‍ । धादिङ खानीखोलाका क ृष्ाि प्राविधिक सहायक कमलबहादुर थापा भन्छन्‍, "एक रोपनीमा ४(१५ किलो मात्र रासायनिक मल हाल्ने सल्लाह दिन्छौ" तर २६ किलोभन्दा कम कसैले हाल्दैनन्‍ ।" विष्ाादीयुत्तm बीउबिजन प्रयोग गनर्े पा"चखालका क ृष्ाकहरू एक रोपनीमा त्यसभन्दा पनि बढी रासायनिक मल हाल्ने गर्छन्‍ । क ृष्ाक सीताराम दाहाल कम्तीमा ५० किलो नहाली राम्रो फल्नै छाडेको बताउ"छन्‍ । तर, बसर्ेनि खेतबारीको उत्पादकत्व घट्‍दै जा"दा दाहालजस्ता धेरै क ृष्ाकका लागि रासायनिक मलको व ृ¢ि एक मात्र विकल्प बनेको छ । १० वर्ष्ादेखि रासायनिक मल प्रयोग गरिहेका दाहालले दुर्इ वर्ष्ाअघि प्राङ्‍गारिक मल पनि लगाइ हेरे तर उब्जनी बढेन । भन्छन्‍, "कम्पोस्ट मलबाट उब्जनी लिन एक वर्ष्ा कुनर्ु पर्दो रहेछ ।" काठमाडौ"नजिककै अर्को जिल्ला धादिङको पनि कथा उही हो । त्यहा" पनि डीएपी र युरिया मलकै अधिकतम प्रयोग भइरहेको छ । धुनिबेसीका क ृष्ाक उद्धव पाठक भन्छन्‍, "रासायनिक मल नै सहज हुन्छ, प्राङ्‍गारिक मल बनाउन समय लाग्छ ।" ०६२/६३ को एक तथ्यांक अनुसार मध्यतरार्इमा सबैभन्दा बढी ७ हजार ८ सय ४८ मेटि्रक टन रासायनिक मल प्रयोग हुन्छ । जसमा पर्सामा मात्र ४ हजार ८ सय ९१ मेटि्रक टन खपत हुन्छ । त्यसपछि पूर्वी तरार्इको मोरङमा ३ हजार ७९ मेटि्रक टन खपत हुन्छ । मध्यपहाडी जिल्लामध्ये काठमाडौ"मा सबैभन्दा बढी १ हजार ८ सय ५१ र काभे्रपलाञ्चोकमा १ हजार ५ सय ४५ मेटि्रक टन खपत हुन्छ । त्यसैगरी विष्ाादीमा डाइथिएन एम(४५, त्रmोलोक्सिन, विभिस्टिन, नाभिस्टिन, मालाथिएन, त्रmोटोफस, डर्सवान, थाइमेट फोरेटलगायतका विष्ाादी क ृष्ाकको रोजाइमा छन्‍ । तामाघाटस्थित मसला विकास केन्द्रका अधिक ृत प्रल्हाद यादव बढीमा एक मिलिलिटर हाल्नु पनर्ेमा पा"च मिलिलिटरभन्दा कम कसैले नहाल्ने बताउ"छन्‍ । उनका अनुसार, डढुवा नियन्त्रण्ा गर्न कम्तीमा १५ दिन बिराएर हाल्नुपनर्े विष्ाादी डाइथिएन एम(४५ दैनिक प्रयोग गरिन्छ । पा"चखालका क ृष्ाक सीताराम दाहाल भन्छन्‍, "पहिलो दिन विष्ाादी हाल्दा डढुवा रोकिएन भने भोलिपल्ट दोब्बर मात्रा लगाउ"छौ" । त्यसपछि कि सुधार हुन्छ कि त बाली नै नष्ट हुन्छ ।"०३८ सालदेखि व्यावसायिक तरकारी खेती सुरु भएको पा"चखालमा सुरुदेखि नै रासायनिक मल र विष्ाादी प्रयोग भएको अगुवा क ृष्ाक मीठाराम दुलाल बताउ"छन्‍ । तर, क ृष्ाकहरू रोगको लक्ष्ाण्ा र विष्ाादीबारे हम्मेसी सल्लाह लिन नचाहने पा"चखालका भेटेरिनरी सञ्चालकहरूको अनुभव छ । सामान्यतया, छिमेकीले जुन विष्ाादी हाल्दा रोग नियन्त्रण्ा भयो, त्यही नै माग्ने चलन छ । उता, धादिङका क ृष्ाकहरूले बेर्ना नफस्टाउनुको कारण्ा पनि रासायनिक मलको कमी नै हो भन्ने बुभmेका छन्‍ । पनौतीका क ृष्ाक सुशील भण्डारी आलुको बिरुवा बढाउन मल्टिप्लेक्स भन्ने भिटामिन, बोट बढाउन एचबी(१ नामको भmोल, डढुवा नियन्त्रण्ा गर्न धानुका र डाइथिएम एम(४५ र कीरा मार्न मेटासिड र फेनफेन प्रयोग गनर्े बताउ"छन्‍ । भन्छन्‍, "जतिले समस्याबाट मुत्तmि दिन्छ, त्यति नै प्रयोग गर्छौं, कतै सुभmाव लिन गइ"दैन ।" तरकारीलार्इ चिल्लो र ताजा देखाउन टिप्नुअघि नै विष्ाादी हाल्नु सामान्य भइसकेको छ । "गोलभे"डा टिप्नुअघि सेताम्य हुने गरी डाइथियम एम(४५ छर्किदियो भने भोलिपल्ट रहरलाग्दो देखिन्छ, बजारमा पनि त्यसकै माग बढी हुन्छ ।" कारण्ा स्पष्ट छ, उपभोत्तmाले फुस्रो गोलभे"डा मन पराउ"दैनन्‍ । गोलभे"डा टिप्नुअघि डाइथिएम छर्किने प्रव ृत्त िसबैतिर उत्तकिै छ । खानीखोलाका क ृष्ाक केशव कार्की अन्तिमपटक विष्ाादी हालेको गोलभे"डा र काउली बजार पुर्‍याउन हतारिनु पनर्े बताउ"छन्‍ । टिप्ने बेलाको तरकारीमा पुतलीको प्रकोप हुन नदिन बेस्कन क्याल्डन, आतंक, डस्मा र घातक नामका विष्ाादी छनर्े चलन बढेको छ । रामपुर क ृष्ाि क्याम्पसका दुर्इ विद्यार्थीले गरेको एक अध्ययन अनुसार, पूर्वी चितवनको तरकारीमा विष्ाादी हालेपछि बजार पुर्‍याउन पर्खनुपनर्े समयको प्रतीक्ष्ाा गरि"दैन । अत्यधिक विष्ाादी प्रयोगको कारण्ा वायु, जल र जमिन प्रदूष्ाण्ाले जनस्वास्थ्यमा सीधा असर पनर्ुका साथै वन्यजन्तु, चराचुरुंगी र खोलानालाका माछासमेत लोप हुन लागेको अध्ययनमा देखिएको थियो । त्यही कारण्ा काभ्रे र धादिङका क ृष्ाि केन्द्रहरूमा स्थानीय जातको तरकारीको बीउ उत्पादन हुनै छाडेको छ । सबैको प्राथमिकता 'हाइबि्रड' (विकासे) जातका तरकारी भएका छन्‍, जसलार्इ रासायनिक मल र विष्ाादी बढी चाहिन्छ । त्यसमाथि बजारमा बीउ, मल र विष्ाादी गुण्ास्तरहीन बढी छन्‍ । खानीखोलाका उद्धव पाठक भन्छन्‍, "स्तरीय बीउ, मल र आैष्ाधि नपाइएको स्थितिमा धेरै खर्च भइसकेको फसल बिगि्रन नदिन विष्ाादीको प्रयोग बढाउनुको विकल्प छैन, हामीस"ग ।" अत्यधिक विष्ाादी प्रयोगस"गै रोग/कीराको प्रतिरोधात्मक क्ष्ामता पनि बढेको छ । पहिले पा"च मिलिलिटर विष्ाादीले १५ दिनसम्म तरकारीको उपचार गथ्र्यो । अहिले हरेक तीन(चार दिनमा २५(३० मिलिलिटरसम्म विष्ाादी छर्किंदासमेत रोग/कीराको प्रकोप कम गर्न सकिएको छैन । काभ्रेपलाञ्चोकका क ृष्ाि विकास अधिक ृत र्इश्वर रिजाल पा"चखालमा स्थिति विकराल भइसकेको बताउ"छन्‍ । भन्छन्‍, "जनचेतनाबाट भएन, अब पा"चखाल घेनर्े रण्ानीतिमा छौ" ।" अर्थात्‍, वरपरका गाविसमा अर्गानिक खेतीको अभियान सुरु गरेर पा"चखाललार्इ पनि त्यसमा जान अभिप्रेरित गनर्े उद्देश्य क ृष्ाि विकास कार्यालयको छ । सुरुवात नजिकको शंखु गाविसबाट भइसकेको छ । सहकारीहरूको सञ्जालले शंखुमा अर्गानिक खेतीको लहर नै चलाएको छ । त्यसो त, पा"चखालमा पनि सहकारी सञ्जाल गठनको प्रत्रिmया सुरु भइसकेको रिजाल बताउ"छन्‍ । पा"चखालमा कम हानिकारक मालाथियनको प्रयोग बढेको बताउ"दै रिजाल भन्छन्‍, "यो पनि एउटा उपलब्धि नै हो ।" उता भmापामा वाष्ािक ७१ हजार भmोल र १ सय ४२ मेटि्रक टन धुलो विष्ाादीको प्रयोग हुने गरेको छ । भmापा क ृष्ाि विकास कार्यालयका अनुसार, जिल्लामा आउने ४० प्रतिशत विष्ाादी तरकारी र अन्न बालीमा प्रयोग भइरहेको छ । गोलभे"डा, काउली, हरियो सागपात, कांत्रmोलगायतका बालीमा साइपरमेथिन, क्लोरिपरिफस, मोनोत्रmोटोफस, अल्फामेथि्रन, इन्डोसल्फान आदि घोल र मालाथिन पाउडरको प्रयोग अत्यधिक छ । नार्कका वरिष्ठ वैज्ञानिक यज्ञप्रसाद गिरी नेत ृत्वको विज्ञ समूहले ०६०/६१ मा गरेको अध्ययन अनुसार धादिङ जिल्लामा वष्र्ाायाममा ६ देखि २५ पटक र हिउ"दमा ६ देखि १५ पटकसम्म विष्ाादी प्रयोग हुन्छ । वष्र्ाायामको भन्टामा ११ देखि २५ पटकसम्म र हिउ"दे बन्दामा २० पटकसम्म विष्ाादी छरिन्छ । विष्ाादी पञ्जीकरण्ा तथा व्यवस्थापन शाखा प्रमुख सावित्री बरालका अनुसार का"त्रmो, करेलालगायतका लहरे बालीमा मिराकुलन नामको हार्मोनसमेत दिने गरेको पाइएको छ । विष्ाादी पञ्जीकरण्ा तथा व्यवस्थापन शाखाले ०६३/६४ मा नेपाल वातावरण्ा तथा वैज्ञानिक सेवा प्रालि (नेस)को प्रयोगशालामा परीक्ष्ाण्ा गर्दा भmापा र नवलपरासीका भन्टामा मान्कोजेव, चितवनको गोलभे"डामा मान्कोजेव र साइपरमेथि्रन, काठमाडौ"का गोलभे"डामा साइपरमेथि्रन, नुवाकोटका भन्टामा साइपरमेथि्रन, नुवाकोटकै गोलभे"डामा डाइक्लोरोभस र मान्कोजेव, काठमाडौ"का भन्टामा फोरेट, गोलभे"डामा इन्डोसल्फान, आलुमा मान्कोजेव नामका विष्ाादीका अवशेष्ा पाइएको थियो । वातावरण्ा तथा क ृष्ाि नीति अनुसन्धान, प्रसार एवं विकास केन्द्र (सिप्रेड)ले जर्मनीको एक विश्वविद्यालयको सहयोगमा सन्‍ २००२ मा काभ्रेको पा"चखालस्थित भिmगू खोलाको पानी परीक्ष्ाण्ा गरेपछि स्थानीय जनतालार्इ खाली खुट्टा खोला नतर्न सुभmाव दिएको थियो । कारण्ा थियो, पानीमा मिसिएको नाइट्रोजन र युरिया । भिmगु खोलाको तल्लो क्ष्ोत्रका सबै र माथिल्लो क्ष्ोत्रका ९७ प्रतिशत क ृष्ाकले विष्ाादी प्रयोग गनर्े गरेका थिए ।क ृष्ाि विकास केन्द्रहरूको स्थापनास"गै ०३८/३९ सालदेखि नेपालमा व्यावसायिक तरकारी खेतीको सुरुवात भएको मानिन्छ । इलाम, धनकुटा, भmापा, मोरङ, सुनसरी, सप्तरी, सिराहा, भत्तmपुर, ललितपुर, काभ्रेपलाञ्चोक, धादिङ, धनुष्ाा, महोत्तरी, बारा, पर्सा, चितवन, मकवानपुर, सर्लाही, रूपन्देही, सल्यान, बा"के र बर्दिया तरकारी खेती हुने मुख्य जिल्लामा पर्छन्‍ । वरिष्ठ तरकारी विकास अधिक ृत फूलेश्वर सिंहका अनुसार, देशभरको करिब दुर्इ लाख हेक्टर जमिनमा तरकारी खेती हुन्छ । नेपाल सरकारको ०६५ असोज २ गतेको श्वेतपत्र अनुसार देशभरमा वाष्ािक २५ लाख ५३ हजार मेटि्रक टन तरकारी उत्पादन हुन्छ । क ृष्ाि विभागको बजार विकास निदर्ेशनालयका अनुसार संकलन केन्द्र, थोक बजार र बित्रmीस्थल गरी मुलुकभरका ५८ वटा मुख्य बजारहरूमा तरकारी र फलफूलको कारोबार हुन्छ । देशभरमा करिब ३० लाख मेटि्रक टन तरकारीको माग रहेको र त्यसको पूर्ति भारत, भुटानलगायत देशको आयातबाट भइरहेको छ । वागवानी विज्ञ घलेका अनुसार, भारतबाट आउने तरकारीलार्इ ताजा देखाउन रंग र निलोतुथो नामको रसायनसमेत प्रयोग भएको पाइएको छ । भारतीय तरकारीमा रंग र रसायनको प्रयोग प्रस्टै देख्न सकिने कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिका उपनिदर्ेशक अजर्ुन अर्यालसमेत स्वीकार्छन्‍ । आव ०६३/६४ मा विष्ाादी पञ्जीकरण्ा तथा व्यवस्थापन शाखाले पा"च जिल्लामा संकलित तरकारीका नमुना परीक्ष्ाण्ाका लागि नेपाल वातावरण्ाीय तथा वैज्ञानिक सेवा प्रालि (नेस)को प्रयोगशालामा पठाएको थियो, जसमध्ये भmापा र नवलपरासीका भन्टामा मान्कोजेव, चितवनको गोलभे"डामा मान्कोजेव र साइपरमेथि्रन, काठमाडौ"का गोलभे"डामा साइपरमेथि्रन, नुवाकोटका भन्टामा साइपरमेथि्रन, नुवाकोटकै गोलभे"डामा डाइत्रmोरोभस र मान्कोजेव, काठमाडौ"का भण्टामा फोरेट, गोलभे"डामा इन्डोसल्फान, आलुमा मान्कोजेव नामका विष्ाादीको अवशेष्ा पाइएको थियो ।दूध पनि उस्तै२०६३ सालमा गरिएको एक परीक्ष्ाण्ामा राजधानीमा बित्रmीवितरण्ा भइरहेका दूधमा पेनिसिलिन नामको एन्टिबायोटिकको अवशेष्ा रहेको पाइएको थियो । नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा(प्रतिष्ठान (नास्ट)को सहयोगमा केन्द्रीय पशुरोग अन्वेष्ाण्ा प्रयोगशालाले एक वर्ष्ा लगाएर गरेको सो परीक्ष्ाण्ाका त्रmममा संकलित तीन सय नमुनामध्ये करिब २५ प्रतिशतमा पेनिसिलिन पाइएको थियो । तीमध्ये डेरी प्रशोधन प्लान्टका नमुनामा १० प्रतिशत र अप्रशोधित दूधका नमुनामा १४ दशमलव ६ प्रतिशतमा पेनिसिलिनको अवशेष्ा पाइएको थियो । विकसित मुलुकमा यस्तो दूध बित्रmीवितरण्ा प्रतिबन्धित छ । बिरामी पशुलार्इ एन्टिबायोटिक आैष्ाधि पेनिसिलिन, स्ट्रेप्टोमाइसिन र टेट्रासाइक्लिनले उपचार गरिन्छ । भेटेरीनरी गुण्ास्तर तथा आैष्ाधि व्यवस्थापन कार्यालयका प्रमुख डा. दामोदर सेढाइ"का अनुसार पेनिसिलिनले मानिसमा एलर्जीको समस्या ल्याउ"छ । टेट्रासाइक्लिनको अंश भएको दूधले दा"त खिइने, इस्नोफिलिया, छालाको रोग र मासी दुख्नेजस्ता समस्या ल्याउ"छ भने स्ट्रेप्टोमाइसिन मिर्गौला र कानका रोगहरूमा सहायक हुन्छ । गार्इवस्तुको शरीरमा एन्टिबायोटिकको अवशेष्ा रहेसम्म दूधको उपयोग गर्न नहुने अन्तर्राष्टि्रय मान्यता छ । तर, नेपालमा यसो गरि"दैन ।०६४ सालमा पशुसेवा विभाग अन्तर्गतको भेटेरीनरी गुण्ास्तर तथा आैष्ाधि व्यवस्थापन कार्यालयले परीक्ष्ाण्ामा पा"च प्रतिशतदेखि १६ दशमलव ७ प्रतिशतसम्म एन्टिबायोटिकको अवशेष्ा दूधमा पाइएको थियो । केन्द्रीय खाद्य प्रविधि तथा गुण्ा नियन्त्रण्ा कार्यालयले ०६४ मा गरेको अर्को परीक्ष्ाण्ामा ४१ वटा नमुनामध्ये २८ वटा गुण्ास्तरहीन पाइएका थिए । जसमध्ये प्रशोधित दूधमा कोलिफर्म नामक जीवाण्ाु फेला परेको थियो भने अप्रशोधित दूधमा एन्टिबायोटिकको अवशेष्ा थियो । गार्इभ"ैसीको दूध बढ्‍ने विश्वासमा क ृष्ाकहरूले अक्सिटोसिन नामक हार्मोन प्रयोग गर्छन्‍ । जबकि, थुनमा समस्या देखिए दूध निखार्न र बियाउन नसक्दा पाठेघरको मुख बढाउन यो हार्मोन प्रयोग गनर्ुुपनर्े पशु चिकित्सक डा. सुरेन्द्र कार्की बताउ"छन्‍ । तर, क ृष्ाकहरूले यसलार्इ दूध बढाउने उपायका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्‍ । नेपालमा प्रयोगशाला नभएकाले दूधमा यो हार्मोनको मात्रा कति छ भन्ने परीक्ष्ाण्ा भने सम्भव नभएको खाद्य अनुसन्धान अधिक ृत प्रमोद कोइरालाको भनाइ छ । उनले मकवानपुरलगायतका जिल्लामा अत्यधिक अक्सिटोसिनको प्रयोगको कारण्ा गार्इभै"सीमा बा"भmोपनको समस्या पनि देखापरेको बताए । यस्तो हार्मोनयुत्तm दूध खाएका मानिसमा पनि बा"भmोपनको समस्या आउन सक्छ । पशुचिकित्सक कार्कीका अनुसार हार्मोनयुत्तm दूध खायो भने नारी, पुरुष्ा दुवैको प्रजनन्‍ क्ष्ामतामा ह्रास ल्याउ"छ । राष्टि्रय दुग्ध विकास बोर्डका वरिष्ठ अधिक ृत डा. बालक चौधरी यो हार्मोनले दूध बढाउ"छ भन्ने भ्रम मात्र भएको बताउ"छन्‍ । नेपालमा २ सयवटा डेरी उद्योगले वाष्ािक ६ करोड ८२ हजार ८ सय ८१ लिटर दूध संकलन र बित्रmीवितरण्ा गनर्े गरेको तथ्यांक छ । देशभरका एक हजार ९८ दुग्ध उत्पादक सहकारी संस्थाले वाष्ािक ८३ हजार ९ सय २३ लिटर दूध संकलन र बित्रmीवितरण्ा गर्छन्‍ । मासुमा पनि आैष्ाधिकेन्द्रीय गुण्ास्तर तथा आैष्ाधि व्यवस्थापन कार्यालयले ०६४ सालमा ब्रोइलर कुखुराको मासुमा गरेको परीक्ष्ाण्ामा टेट्रासाइक्लिन नामको एन्टिबायोटिकको अवशेष्ा पाइएको थियो, जुन कोडेक्स एलीमेन्टरियस कमिसन नामक संस्थाले सन्‍ २००५ मा तयार पारेको मापदण्डभन्दा २.६४ गुण्ाा बढी हो । संकलित ६१ वटा नमुनामध्ये ५३ मा टेट्रासाइक्लिनको अवशेष्ा भेटिएको थियो । त्यस्तै, ५० वटा नमुनामध्ये ३२ मा म्यात्रmोलिड्‍सको अवशेष्ा पाइएको थियो । त्यस्तै, टाइलोसिन नामको एन्टिबायोटिकको अवशेष्ा कम्तीमा पा"च गुण्ाा बढी पाइएको थियो ।वष्र्ाायाममा कुखुराको मासुमा मानव शरीरमा क्यान्सर गराउन सहयोगी मानिने अफ्‍लाटोक्सिन नामको विष्ा ७२ पीपीबी (प्रति १० लाखमा एक) पाइएको छ । अन्तर्राष्टि्रय मापदण्ड अनुसार उत्तm पदार्थ शून्य हुनुपनर्े भए पनि नेपालको सन्दर्भमा २५ पीपीबीसम्मलार्इ मान्यता दिइएको छ । हिउ"दमा भने त्यसको समस्या छैन ।एक पोल्ट्री फारम सञ्चालकका अनुसार कुखुरालार्इ ब्याक्टेरियाले दु:ख दि"दा एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ । पछिल्लो समयमा नेपालमा इकोलार्इ नामको ब्याक्टेरियाको प्रकोप अत्यधिक छ । पशु स्वास्थ्य तथा पशु सेवा एेन ०५५ को दफा २० बमोजिम एन्टिबायोटिक भेटिएका फारामहरूलार्इ कसूर हेरेर एकपटकमा पा"च हजार रुपिया"सम्म जरिवाना गर्न सकिने व्यवस्था छ । तर, सचेत गराउनेबाहेक हालसम्म कसैलार्इ कुनै कारबाही भएको पाइ"दैन । "उनीहरूलार्इ सचेत गराउने र बजारमा स्वस्थ मासु र दूध पुर्‍याउने वातावरण्ा बनाउने प्रयास गरेका छौ"," भेटेरीनरी गुण्ास्तर तथा आैष्ाधि व्यवस्थापन कार्यालयका प्रमुख डा. दामोदर सेढाइ"को दाबी छ । फलफूल पनि त्यस्तैबिरामीलार्इ सबैले जोड गरेर खुवाउने फलफूलमा पनि खाद्य प्रविधि तथा गुण्ास्तर नियन्त्रण्ा केन्द्रले गरेको परीक्ष्ाण्ामा मालाथिएन र मिथाएल पाराथिनको अवशेष्ा भेटिएको थियो । खाद्य अनुसन्धान अधिक ृत प्रमोद कोइरालाका अनुसार केन्द्रको प्रयोगशालामा गरिएका परीक्ष्ाण्ामा प्रतिबन्धित बीएचसी नामको विष्ाादीको अवशेष्ाका साथै मिथाएल पाराथिनको अवशेष्ा फेला परेको थियो । भारतबाट आयातीत आँपमा कार्बाइडको अंश हुने फलफूल व्यवसायी संघका अध्यक्ष्ा नारायण्ा धिताल बताउ"छन्‍ । कार्बाइड हालेर गुम्स्याएपछि कलिलो आ"प पनि पाक्छ । बजारमा पाइने मालभोग केरामा पनि छिटो पकाउन कार्बाइड हालेर गुम्स्याइएको हुन्छ । यसरी पकाइएको केरा खानु हुने/नहुने पत्ता लगाउन नमुना लिएर खाद्य प्रविधि तथा गुण्ा नियन्त्रण्ा केन्द्रमा पुगेका धिताल भन्छन्‍, "परीक्ष्ाण्ाको सुविधा ल्याबमा नभएको बताउ"दै मलार्इ एक वर्ष्ापछि नमुना लिएर आउन भने ।" नेपाल सरकारको ०६५ असोज २ गतेको श्वेतपत्र अनुसार देशभरमा वाष्ािक ६ लाख ६ हजार मेटि्रक टन फलफूल उत्पादन हुन्छ । फलफूल राखिएका चिस्यान केन्द्रहरूमा त्यसलार्इ सड्‍न नदिन मालाथियनलगायतका धूलो विष्ाादी प्रयोग हुन्छ । त्यस्तो फलफूल विष्ाादीको अवशेष्ा रहने अवधिभित्रै बजारमा पुर्‍याउने प्रव ृत्त िहावी भएको बाली संरक्ष्ाण्ा अधिक ृत याम श्रेष्ठ बताउ"छन्‍ ।कमजोर नियमनकाठमाडौ"को कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारको मुख्य आपूर्तिकर्ता जिल्ला नै काभे्र र धादिङ हुन्‍ । यो बजारमा काभ्रे र धादिङको हिस्सा त्रmमश: १५ र करिब २० प्रतिशत छ । त्यसपछि भारतबाट आउने तरकारीको हिस्सा करिब १४ प्रतिशत छ । अत्यधिक विष्ाादी प्रयोग हुने भारतीय तरकारीमा रङका लागि पनि रसायन मिसाइएको हुन्छ । काभ्रे, धादिङलगायत व्यावसायिक तरकारी उत्पादन गनर्े जिल्लामा विष्ाादी र रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगको मारमा परेका छन्‍, सहरबजारका आमउपभोत्तmा । यो समस्या नया" भने होइन । केन्द्रीय खाद्यप्रविधि तथा गुण्ा नियन्त्रण्ा केन्द्रले १० वर्ष्ायता तरकारी, फलफूल र दुग्ध पदार्थमा गरेका परीक्ष्ाण्ाहरूले हानिकारक विष्ाादीहरूको अवशेष्ा देखाइरहेकै छन्‍ । यस अवधिमा गरिएका ६ सय ९८ वटा नमुना परीक्ष्ाण्ाले प्रस्टै बताइरहेको थियो, तपार्इं(हामीले उपभोग गनर्े खाद्यवस्तु स्वच्छ छैनन्‍ । तर, सम्बन्धित निकाय यसमा मौन नै छ । कालीमाटी तरकारी तथा फलफूल बजार विकास समितिका उपनिदर्ेशक अजर्ुन अर्याल भन्छन्‍, "नियमन निकायहरू मौन बसेपछि अरूले के नै गर्न सक्छौ" र †" केन्द्रको परीक्ष्ाण्ा अनुसार सबैभन्दा बढी विष्ाादी तरकारी र त्यसमा पनि आलु बालीमा छ । यसको अर्थ स्पष्ट छ, हामी थाहै नपार्इ लगातार मन्दविष्ा खा"दैछा"ै । त्यसो त, गतवर्ष्ा सरकारले क ृष्ाि विभाग अन्तर्गतको विष्ाादी पञ्जीकरण्ा शाखाको सिफारिसमा फोरेट र मिथाइल पाराथिन नामका दुर्इ विष्ाादीको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगायो । तर, दुर्इ वर्ष्ाको म्याद राखेर प्रतिबन्ध लगाइएको कारण्ा दुवै विष्ाादीको प्रयोग खेतबारीमा अहिले पनि प्रशस्तै छ । त्यस्तै, जिंक फस्फाइट र नुभान हाइक्लोरोफसमा पनि प्रतिबन्धको तयारी भइरहेको छ । "कडा विष्ाादी त्रmमश: प्रतिबन्ध लगाउ"दै जाने तयारी छ," सो शाखा प्रमुख डा. सुरोज पोखरेल बताउ"छन्‍ । यसबाहेक निर्वाध रूपमा भइरहेको विष्ाादी प्रयोगलार्इ रोक्ने सरकारस"ग न कुनै नीति छ, न कार्यत्रmम नै । यसको सीधा अर्थ हो, आमनागरिकको जीवनस"ग प्रत्यक्ष्ा जोडिएको यस्तो विष्ायमा सरकार भने संवेदनशील छैन ।विष्ाादी आयातनेपालमा सन्‍ २००४ मा ८२ हजार ८ सय ३२ लिटर भmोल र ३ सय ८३ मेटि्रक टन ठोस विष्ाादी आयात भएकामा २००५ मा यो मात्रा बढेर १ लाख ४ हजार ८ सय १६ लिटर भmोल एवम्‍ ३ सय ६२ मेटि्रक टन ठोस पुगेको थियो । सन्‍ २००६ मा १ लाख ३ हजार ३ सय ७९ लिटर भmोल एवम्‍ २ सय ३५ मेटि्रक टन ठोस विष्ाादी आयात भयो । यो तथ्यांकले पछिल्ला तीन वर्ष्ामा विष्ाादी आयातको दर घटेको देखाए पनि खुला सिमानाको फाइदा उठाएर भारतबाट भित्रिने विष्ाादीहरूको कुनै हिसाब छैन । वैधानिक रूपमा आयात भएका विष्ाादीमध्ये क ृष्ाि उपजमा प्रयोग हुने विष्ाादीको परिमाण्ा उच्च छ । बढी उत्पादनका लागि रासायनिक मल र विष्ाादी प्रयोगमा क ृष्ाकहरूको भmुकाव बढेको अवस्थालार्इ मलजल गरेको छ, भारतबाट नया"(नया" नाममा सहजै भित्रिने विष्ाादीहरूले । भारतले प्रतिबन्धित विष्ाादी भण्डारण्ा गर्न नपाउने कानुनको तयारी गरेपछि त्यहा"का विष्ाादी नया"(नया" व्यावसायिक नाममा नेपाल भिœयाउने होड सुरु भएको छ । भारतीय कम्पनीका एजेन्टहरू नेपाली क ृष्ाकको बारीबारीमा पुगेर यस्ता विष्ाादीहरू सिफारिस गर्न थालेको जानकारहरू बताउ"छन्‍ । एक जना क ृष्ाि प्राविधिक भन्छन्‍, "प्रयोगशाला परीक्ष्ाण्ा र अनुमतिबिना विष्ाादी भिœयाउने त्रmम तत्काल नरोकिए अभmै विकराल स्थिति आउने निश्चित छ ।"सन्‍ २००४/०५ को एक तथ्यांक अनुसार मध्य तरार्इमा सबैभन्दा बढी ७ हजार ८ सय ४८ मेटि्रक टन रासायनिक मल प्रयोग हुन्छ । जसमा पर्सामा मात्र ४ हजार ८ सय ९१ मेटि्रक टन खपत हुन्छ । त्यसपछि पूर्वी तरार्इमा ६ हजार ६ सय ६४ मेटि्रक टन खपत हुन्छ । जसमा मोरङमा मात्र ३ हजार ७९ मेटि्रक टन खपत हुन्छ । मध्य पहाडी जिल्लाहरूमा ४ हजार ४ सय ९६ मेटि्रक टन खपत हुनेमा काठमाडौ"मा सबैभन्दा बढी १ हजार ८ सय ५१, काभे्रपलाञ्चोकमा १ हजार ५ सय ४५ मेटि्रक टन खपत हुन्छ । घातक असरतरकारी खेतीका लागि प्रसिद्ध काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको पा"चखाल क्ष्ोत्रका खेतहरूमा खेल्ने माछा अहिले त्यहा"का खोलानालामा समेत भेटि"दैनन्‍ । माछा त हराएहराए, अब सर्प पनि पाइन छोडेका छन्‍ । स्थानीयबासीका अनुसार कहिलेकाही" भेटिएका सर्प पनि आधा ढाड कुहिसकेका हुन्छन्‍ । रस खोज्न निस्केका कामदार मौरी विष्ा खाएर फा"टमै मर्न थालेपछि पा"चखाल क्ष्ोत्रमा मह पाउन छाडिएको छ । स्थानीय शिक्ष्ाक यादवप्रसाद लुइ"टेलका अनुसार केही वर्ष्ाअघिसम्म पा"चखाल क्ष्ोत्रमा छ्‍यापछाप्ती पाइने दहीदंगालो नामको वनस्पति पनि हराइसकेको छ । रासायनिक मल र विष्ाादीको अत्यधिक प्रयोगले माटोको उर्वराशत्तmि पनि घटाइरहेको छ । गत वर्ष्ा पा"चखालको माटो परीक्ष्ाण्ा गर्दा अम्लियपन बढी पाइएको थियो । माटो परीक्ष्ाण्ा गनर्े मापदण्ड पीएच मिटर अनुसार अम्लियपन ठीक मात्रामा रहन छ विन्दु हुनुपर्छ जबकि पा"चखालको माटोको अम्लियपन ५ विन्दुभन्दा तल देखिएको थियो । गत वर्ष्ा फागुनमा नौबीसे आसपासबाट संकलन गरिएको करिब एक सय माटोका नमुनामा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटास कम पाइएको थियो । "त्यसको कारण्ा रासायनिक मल र विष्ाादीको अत्यधिक प्रयोग नै हो," क ृष्ाि सेवा केन्द्र, खानीखोलाका प्राविधिक सहायक कमलबहादुर थापा बताउ"छन्‍ । क ृष्ाकहरूलार्इ खेत जोत्नुअघि प्रांगारिक मल प्रयोग गर्न दिइएको सुभmावलार्इ वास्ता गरिएको छैन । दिक्क मान्दै थापा भन्छन्‍, "क ृष्ाकलार्इ उत्पादन बढे भयो ।" खाद्यवस्तु पिच्छे फरक बिष्ाादीआलू( किटनाशक( डाइक्लोरभस, डाइमेनथोएट, फेन्भलेरेट र मिथाइल पाराथिन । ८ देखि १२ पटकसम्म । ढुसीनाशक( मान्कोजेव तथा मान्कोजव र मेटालक्सिलको मिश्रण्ा त्रिmलोक्सिल । ९ पटकसम्म । गोलभेंडा( किटनाशक( डाइक्लोरभस, डाइमेनथोएट, फेन्भलरेट र मिथाइल पाराथिन । ७ देखि १५ पटकसम्म । ढुसीनाशक( कावर्ेन्डाजिम, मान्कोजेव र त्रिmलक्सिल । ४ देखि ११ पटकसम्म । काउली( किटनाशक( डाइक्लोरभस र फेन्भलरेट । २ देखि ४ पटकढुसीनाशक( मान्कोजेव । ७ पटकसम्म । करेला( किटनाशक( डाइक्लोर्भस, डाइमेनथोएट, फेन्भलरेट र मिथाइल पाराथिन । ५ देखि १३ पटकसम्म । ढुसीनाशक( मान्कोजेव । १४ पटकसम्म । का"त्रmो( किटनाशक( डाइक्लोर्भस, डाइमेनथोएट र फेन्भलरेट । २ देखि ९ पटकसम्म । ढुसीनाशक( मान्कोजेव र त्रिmलक्सिल । १२ पटकसम्म ।सिमी( किटनाशक( डाइमेनथोएट । ५ पटकसम्म ।ढुसीनाशक( मान्कोजेव । ५ पटकसम्म । मासुटेट्रासाइक्लिन, म्यात्रmोलिड्‍स, टाइलोसिन नामको एन्टीवायोटिक अफ्‍लाटोक्सिन नामको बिष्ा जसले क्यान्सर गराउन सहयोग गर्छ । दुधटेट्रासाइक्लिन, पेनिसिलिन, माइत्रmोलिड्‍स र सल्फा समूहका एन्टीवायोटिक रोगको बढ्‍दो अवस्था रोगहरू आ. ब. ०६०/०६१ ०६१/०६२ ०६२/०६३ ०६३/०६४ मुटु, उच्चरत्तmचाप ६२९८० ७२२१२ ७६५९७ ७८००२ म ृगौला ४९४९ ६३२३ ३७२६ ८३७७ कलेजो १९०६ २२२३ ३१७१ २८८६ क्यान्सर १०७ ९३८ २११६ १७७४ स्रोत( स्वास्थ्य सेवा विभागक्यान्सर ०६१०६२०६३०६४ नया" बिरामी ३२४३ ४९११ ३९३२ ४३५९ पूरानो बिरामी १३१७८ १४५९७ १३५९९ १४४३२ स्रोत( भत्तmपुर क्यान्सर अस्पताल

Beware

2009-01-30T15:22:00.008+05:30

Pls see the dangerious to health from our daily consumption . This is the link
http://www.kantipuronline.com/pNepal/show.php?&sid=2209

Nepal Champions

2008-07-21T20:05:00.003+05:30

Nepali team bags more Medals in Tornament including 16 Gold medals. The organiser declared that Nepali team is champion of Tournament.

Maa Kamakhya

2008-07-21T19:58:00.004+05:30

We prayed Goddess Kamakhya. Mata Kamakhya is a Goddess of Hindu religion

Wahh....Brahmaputra

2008-07-21T17:05:00.005+05:30

June last week 2008, I was in Guwahati Assam. There was a International tournament of Karate Do. we were 60 persons in Nepali team. we were boating over the Brahmaputra river. My friends and me are enjoyed o f Brahmaputra boating.